آرشیف

شماری از باشنده‌گان ولایت غور از بی‌توجهی به منار تاریخی جام در این ولایت شکایت می‌کنند. آنان می‌گویند با نزدیک شدن فصل سرما و افزایش بارنده‌گی‌ها، این منار بیش از هر زمان دیگری در خطر فروپاشی قرار دارد. به گفته آنان، با وجود آن‌که در چندین دوره به نام بازسازی این منار هزینه‌های هنگفتی صرف شده است، اما تا کنون اقدام موثری که بتواند این اثر تاریخی را از خطر فروپاشی نجات دهد، انجام نشده است.

برخی از این باشنده‌گان در گفت‌وگو با روزنامه ۸صبح خواهان ساخت یک دیوار محافظتی معیاری و مقاوم‌تر از سازه‌های موجود برای نگه‌داری و حفاظت از این اثر تاریخی هستند. آنان می‌گویند که در صورت ادامه بی‌توجهی، احتمال تخریب کامل منار جام وجود دارد.

این باشنده‌گان تأکید می‌کنند که نهادهای مسوول باید هرچه زودتر اقدامات عملی و فوری را برای حفاظت از این میراث تاریخی روی دست بگیرند. به باور آنان، منار جام نیازمند ساخت دیوارهای حفاظتی، تقویت پایه‌ها و انجام تحقیقات علمی گسترده برای ارزیابی میزان فرسایش و پایداری ساختار آن است.

احمد فهیم، یکی از باشنده‌گان ولایت غور، از بی‌توجهی طالبان و نهادهای فرهنگی به‌ویژه یونسکو به این بنای تاریخی انتقاد می‌کند. او می‌گوید که قسمت‌های از این منار در پی سیلاب و بارنده‌گی‌ها تخریب شده و نیاز به توجه فوری دارد. او می‌افزاید که با فرارسیدن فصل زمستان و افزایش بارنده‌گی، این منار در معرض آسیب‌های بیش‌تر قرار می‌گیرد.

این باشنده غور می‌گوید: «منار جام غور نمایانگر یکی از دوره‌های درخشان تاریخی کشور است، اما متأسفانه در سال‌های اخیر این آبده با ارزش تاریخی در خطر فروپاشی قرار گرفته است. این میراث فرهنگی که به‌عنوان نخستین منار خشتی جهان نیز شناخته می‌شود، با وجود ثبت در فهرست میراث‌های فرهنگی یونسکو، توجه لازم را دریافت نکرده است. همه‌ساله با فرا رسیدن فصل زمستان و بارنده‌گی‌ها، خطر فروریختن این منار بیش‌تر می‌شود. خواست ما از سازمان یونسکو و سایر نهادهای فرهنگی جهان این است که توجه بیش‌تری به این اثر داشته باشند تا این میراث درخشان تاریخی افغانستان حفظ شود.»

کریم‌داد، یکی دیگر از باشنده‌گان ولایت غور، می‌گوید که در حال حاضر وضعیت منار جام بسیار نگران‌کننده است. به گفته او، آسیب‌های ساختاری و فرسایش ناشی از گذر زمان، این بنای تاریخی را در وضعیت بسیار شکننده‌ای قرار داده است.

کریم در این باره می‌گوید: «اگر از سوی نهادهای مسوول و دولت توجه و رسیده‌گی جدی و فوری صورت نگیرد، خطر فروپاشی این منار بسیار حتمی و جدی است. این منار تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه بخشی از تمدن و فرهنگ مردم غور به‌شمار می‌رود. بی‌توجهی و عدم رسیده‌گی به این اثر تاریخی، ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر خواهد بود و با ادامه این بی‌توجهی‌ها، قامت ۹۰۰ ساله تمدن و تاریخ غوری‌ها فرو خواهد ریخت.»

قدیر نجیبی، یکی دیگر از باشنده‌گان غور، می‌گوید با توجه به ارزشی که منار جام برای افغانستان دارد، شایسته چنین فراموشی نیست. او خواهان توجه جدی به این بنای تاریخی پیش از فرا رسیدن فصل سرما است تا از آسیب‌های احتمالی جلوگیری شود.

قدیر می‌افزاید: «متأسفانه در این اواخر، به‌دلیل عدم رسیده‌گی و بی‌توجهی به این اثر تاریخی، این منار در حال تخریب است. هیچ‌کس نباید این بنای تاریخی، فرهنگی و تمدنی را فراموش کند. ارزش و اهمیت فرهنگی و تاریخی این منار بسیار پربار و غنی است؛ نه‌تنها برای غور، بلکه برای افغانستان و منطقه. نهادهای مسوول، به‌ویژه وزارت اطلاعات و فرهنگ و بخش‌های حفاظت از آثار تاریخی، باید توجه جدی به این منار داشته باشند تا در فصل بارنده‌گی از سقوط و ریزش این بنا جلوگیری شود.»

در همین حال، شماری از آگاهان فرهنگی می‌گویند که برای بازسازی و حفاظت این بنای تاریخی باید یک تیم فنی متشکل از مهندسان، طراحان و دانشمندان افغانستان با همکاری یونسکو تشکیل شود.

کتاب خان فیضی، آگاه مسایل فرهنگی، می‌افزاید: «منار جام یکی از بلندترین منارهای جهان است که چندین بار توسط مهندسین ایتالیایی بازسازی شده است. هزینه‌های این بازسازی‌ها توسط یونسکو پرداخت شده و در دو سه سال گذشته، برای جلوگیری از نابودی منار، یک دیوار استنادی تحت نظارت کارشناسان باستان‌شناسی افغانستان ساخته شد. ارتفاع این دیوار به ۱۵ متر می‌رسد و جریان آب هریرود و سایر آب‌ها را کنترل می‌کند، اما توجه کافی به استفاده از منابع مالی صورت نگرفته و بخش زیادی از آن هزینه‌ها حیف و میل شده است.»

پیش از این، اندریکا راتواته، معاون یوناما، در جریان بازدید از منار تاریخی جام هشدار داده بود که در صورت نبود اقدامات فوری، احتمال فروپاشی این بنای تاریخی افزایش می‌یابد. او از جامعه جهانی خواسته بود تا منابع و حمایت‌های لازم برای حفاظت از این اثر فرهنگی فراهم شود.

در پی سیلاب‌ها برخی از دیوارهای استنادی این منار از بین رفته و بخش زیادی از اطراف آن فرسایش یافته است. سازمان ملل در داخل تجهیزاتی در داخل برج نصب کرده تا میزان تعادل و استحکام منار را بررسی کند.

منار جام که از شاهکارهای معماری دوران غوری‌ها به شمار می‌رود، در اواخر قرن دوازدهم میلادی ساخته شده و با تزیینات قرآنی از خشت ساخته شده است. این منار در سال ۲۰۰۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

ارتفاع منار جام ۶۴ متر است و پس از منار قطب در دهلی‌نو، بلندترین منار خشتی جهان محسوب می‌شود. این بنا در زمان پادشاهی سلطان غیاث‌الدین غوری (۵۵۸-۵۹۹ هجری) ساخته شده و کهن‌ترین منار خشتی جهان است.

براساس اسناد یونسکو، سازنده این منار معماری به نام «علی» بوده که نام او در دو نقطه از منار دیده می‌شود. همچنین در پای منار، نام شاه غیاث‌الدین غوری به چشم می‌خورد. قطر پایه هشت‌ضلعی منار ۹ متر و ارتفاع آن بین ۶۲ تا ۶۴ متر است. قاعده منار تقریباً ۲ متر از سطح زمین بالاتر است و ورودی کوچکی برای دسترسی به داخل آن وجود دارد.

منار جام نه‌تنها بخشی از تاریخ و فرهنگ افغانستان، بلکه یکی از نمادهای برجسته معماری اسلامی در جهان است

منار جام غور یکی از آثار تاریخی برجای‌مانده از دوره غوری‌ها است که در روستای جام، در هفتاد کیلومتری شهر فیروزکوه مرکز ولایت غور و در مسیر رودخانه هریرود، در میان کوه‌های سر به فلک کشیده موقعیت دارد.