آرشیف

این روایت، داستان زن جوان ۱۸ ساله‌ای است که در غور، از خانه شوهر ترسید، به خانه پدرشوهر پناه برد، دوباره او را برگشتاندند و سرانجام کشته شد. غور سال‌هاست که نام زنان زیادی را با سوگ به حافظه افغانستان سپرده است؛ از رخشانه که زیر سنگ‌ها خاموش شد تا فرزانه که زیر تبر جان باخت.

فرزانه پیش از آن‌که کشته شود، گفته بود که «می‌ترسم مرا بکشند.» او نهایتاً در ولسوالی پسابند ولایت غور با ضرب «کرند» (ابزار زراعتی شبیه تبر) کشته شد.

شروع زندگی جدید

فرزانه یک سال پیش ازدواج کرد، اما به‌عنوان همسر دوم مردی پا به خانه‌ای گذاشت که از همان آغاز، سایه رقابت، تبعیض و خشونت بر آن سنگینی می‌کرد. فرزانه در بدل ۶۰۰ هزار افغانی به عقد محب‌الله درآمد و برای او هیچ مراسم عروسی برگزار نشد.

منابعی که زندگی فرزانه را روایت می‌کنند، می‌گویند او خودش نیز با برگزار نشدن عروسی مخالفتی نداشت، اما پدرش از این ماجرا ناراحت بود، چون خروج دخترش از خانه پدر، سهمی از شادی و حرمت معمول یک عروس را با خود نداشت.

در آغاز، زندگی فرزانه و محب‌الله تقریبا خوب توصیف شده است. اما خانه دوهمسری زود چهره خشن خود را نشان داد.

امباق و پسر او، آرامش کوتاه فرزانه را از میان بردند. نزدیکانش می‌گویند او لت‌وکوب می‌شد و خانه، آرام آرام به جایی بدل شد که فرزانه از آن می‌گریخت.

منابع نزدیک به خانواده فرزانه به افغانستان اینترنشنال گفتند که همسر فرزانه به دلایلی که مشخص نیست، در مقابل رفتارهای خشن، تند و لت‌وکوب پی‌هم زن دومش سکوت می‌کرد. فرزانه توسط پسر جوان شوهرش بیش از دیگران مورد خشونت قرار می‌گرفت.

با آنهم این منابع سکوت شوهر در مقابل خشونت‌های همسر اولش را نوعی همدستی در خشونت می‌دانند.

فرزانه، چند ماه پیش از مرگ، باری به خانه خسرش پناه برد و داستان روز و شب‌های تلخ زندگی خود را به پدر همسرش روایت کرد. همسرش در نهایت پس از گفت‌وگو و حتا تعهد به مواظبت بیشتر از فرزانه، او را وادار کرد دوباره به خانه برگردد.

فرزانه رفت، اما آنگونه که روایت کنندگان این ماجرا شنیده‌اند، به مادر خود گفته بود که وقتی برگردم، «آن‌ها مرا می‌کُشند.»

قربانیانی مانند فرزانه از حمایت قانونی و قضایی طالبان برخوردار نیستند و مجبور اند که با محیط خشونت‌بار خانواده شوهر بسازند. اگر آنها به دادگاه مراجعه کنند، قاضی طالبان به حرف شان گوش نمی‌دهد.

ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان در نشست شورای حقوق بشر در ماه اسد ۱۴۰۴ گفت که اداره طالبان از نظام قضایی به عنوان سلاح برای سرکوب زنان و دختران استفاده می‌کند.

به گفته بنت، طالبان پس از به‌دست گرفتن قدرت، دستگاه قضایی افغانستان را دگرگون کرده است. به گفته او، همه قاضی‌های گماشته‌شده در دوره حکومت پیشین، از جمله حدود ۲۷۰ قاضی زن، برکنار شده‌اند و جای آنان را قاضی‌های وابسته به طالبان گرفته‌اند.

در گزارش آمده است که این قاضی‌ها آموزش حرفه‌ای حقوقی ندارند و حکم‌های خود را نه بر اساس اصول ثابت حقوقی، بلکه بر پایه فرمان‌هایی صادر می‌کنند که طالبان وضع کرده است. گزارش وی همچنین می‌گوید همه قاضی‌های کنونی مرد هستند.

ماجرای کشته شدن فرزانه

روز پنجم ثور، چند روز پس از بازگشت فرزانه به خانه، جواد، پسر امباقش، همراه با مادرش نخست با ابزاری که مردم محل به آن «کرند» می‌گویند، بر سر او کوبیدند.

تقریبا هیچ‌کس نمی‌داند ماجرا بر سر چه چیزی بوده، زیرا جواد و مادرش در ابتدا دست داشتن در این رویداد را رد می‌کردند، چند روز پس از مرگ در نهایت مسئولیت آن را پذیرفتند.

کرند ابزاری شبیه تبر است که برای کندن بوته استفاده می‌شود.

وقتی فرزانه را به شفاخانه انتقال دادند، علاوه بر جای ضربه کرند، در گلوی او آثار خفگی با طناب و حتا جای سوختگی دیده می‌شد. جواد و مادرش به ماموران طالبان گفتند که فرزانه دست به خودکشی زده است.

پزشکان شفاخانه مرکزی غور به طالبان گزارش دادند که مرگ فرزانه ربطی به خودکشی ندارد و علایم خشونت در بدن او دیده می‌شود.

دستکم دو منبع از ولایت غور و یک فعال حقوق زنان روایت مشابهی از نحوه کشته شدن او، انتقال به شفاخانه و گزارش پزشکان به دست دادند.

تصاویری از جسد فرزانه که در اختیار افغانستان اینترنشنال قرار گرفته است، بدن کبود او را نمایش می‌دهد. در اطراف گوش و گردن، نشانه‌هایی از آسیب و تغییر رنگ پوست دیده می‌شود.

در عکس‌های دیگر، پشت و کمر فرزانه دیده می‌شود. پوست بدن او پر از لکه‌های بزرگ و تیره است و در چند بخش، ردهای کشیده‌ای دیده می‌شود که شبیه جای شلاق است.

این تصویرها با آن‌چه پزشکان شفاخانه مرکزی غور به طالبان گزارش داده‌اند، همخوانی دارد؛ این‌که مرگ فرزانه شبیه خودکشی نیست و بر بدن او نشانه‌های روشن خشونت دیده می‌شود.

از فرزانه دختر سه ماهه‌ای باقی مانده است. او اوایل همین هفته در پسابند غور، جایی که هجده سال میزبان عمر کوتاه فرزانه بود، به خاک سپرده شد.

در این میان، طالبان تا اکنون تنها جواد، پسر ناتنی فرزانه را بازداشت کرده و از شوهر فرزانه نیز تحقیق کرده است.

یک خبرنگار از غور که این پرونده را از نزدیک دنبال کرده به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان معمولا پرونده‌هایی از این دست را چند روز پیگیری می‌کنند و سپس آرام آرام فراموش می‌شود.

او نگران است که مرتکبان این قتل نیز مانند عاملان قتل رخشانه مجازات نشوند.

خشونت فزاینده در برابر زنان

نام غور پیش از فرزانه هم با مرگ زنان زیادی گره خورده است. سال‌ها پیش، رخشانه، زن جوانی که به دلیل گریختن از ازدواج اجباری و خواستن زندگی با مردی که دوست داشت، سنگسار شد.

او در منطقه زیر کنترول طالبان جان باخت و ویدیو و عکس‌های او که حین سنگسار منتشر شد، بازتاب جهانی داشت.

طالبان حالا نه تنها آنحا، بلکه همه افغانستان را زیر تسلط خود دارند و پی‌هم محدودهای گسترده‌ای را بر زنان در سرتاسر این کشور وضع می‌کنند.

میان رویداد منجر به قتل رخشانه و فرزانه، یک دهه قاصله بود، اما در همه این ده سال، زنان زیادی قربانی خشونت‌هایی شدند که از دل جامعه برخاسته است.

شبیه داستان عابده، زن جوانی که سال گذشته، در ولسوالی تیوره برای گریز از ازدواج اجباری خود را آتش زد و جان باخت. رسانه رخشانه در توصیف سرنوشت عابده نوشت که او قرار بود به برادر یک فرمانده محلی طالبان داده شود و درست روزی که قرار بود او را ببرند، خودش را سوزاند و جان داد.

سازمان عفو بین‌الملل در گزارش سال ۲۰۲۵ خود نوشت که زنان و دختران در افغانستان با افزایش خشونت جنسیتی در خانه و جامعه روبه‌رو اند. این نهاد به نقل از سازمان ملل نوشته است که خطر خشونت علیه زنان و دختران در دوره طالبان ۴۰ درصد افزایش یافته و ۱۴.۲ میلیون زن به حمایت و کمک نیاز دارند.

نتایج یک تحقیق مجله «آرشیو بهداشت روانی زنان» نشان می‌دهد که ۵۵.۵۴ درصد زنان افغان در جریان زندگی مشترک خود با خشونت‌های فیزیکی، عاطفی یا جنسی از سوی همسران‌شان مواجه اند. این بررسی که بر اساس پاسخ‌های ۲۱ هزار و ۲۳۴ زن ازدواج‌کرده در افغانستان انجام شده است، گستردگی خشونت‌های خانوادگی را در این کشور برجسته می‌کند.

یافته‌های این ارزیابی حاکی از آن است که خشونت فیزیکی با حدود ۵۰ درصد، رایج‌ترین نوع خشونت در برابر زنان در افغانستان است.
این تحقیق عوامل موثر در افزایش خطر مواجهه با خشونت را نیز ارزیابی کرده است. بر اساس آمار ارائه‌شده، تجربه دیدن خشونت در خانواده پدری، مانند لت‌وکوب مادر توسط پدر، و همچنین پذیرش پدیده خشونت از سوی خود زنان، احتمال مواجهه آنان با خشونت‌های خانوادگی را به میزان چشمگیری افزایش می‌دهد.
سطح آموزش نقش مهمی در کاهش این پدیده دارد. اطلاعات این تحقیق نشان می‌دهد که داشتن دست‌کم سواد ابتدایی برای زنان یا همسران‌شان، با کاهش ثبت موارد خشونت خانوادگی ارتباط مستقیم دارد. پژوهشگران تاکید کرده‌اند که تجربه خشونت در میان زنان افغان بسیار بالا است و برای تدوین راهبردها و سیاست‌های پیشگیرانه، باید به این عوامل اجتماعی و جمعیتی توجه شود.

طالبان پس از رسیدن به قدرت نهادهای حامی حقوق زنان و جلوگیری از خشونت جنسیتی را از میان برده است. یافته‌های یک پژوهش تازه نشان می‌دهد که ۹۵ درصد زنان افغانستان به نظام عدلی طالبان اعتماد ندارند و ۶۵ درصد زنان تجربه بدی از مراجعه به محاکم طالبان داشته‌اند.