آرشیف

مقدمه

بیش از یک قرن از ترسیم خط دیورند می‌گذرد؛ مرزی که در سال ۱۸۹۳ میان عبدالرحمن خان و سر مورتیمر دیورند تعیین شد. با وجود گذشت زمان، این خط هنوز یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات سیاسی و ملی در افغانستان است. افغانها در حال که هیچ اقدام برای حل این منازعه نمیکنند اما پیوسته بر عدم مشروعیت وقانونی بودن خط دیورند من حیث مرزی رسمی افغانستان تا کید دارند.

اختلاف بر سر خط دیورند یکی از پایدارترین منازعات سیاسی در تاریخ معاصر افغانستان به‌شمار می‌رود.
این خط که در سال ۱۸۹۳ میان عبدالرحمن خان و سر مورتیمر دیورند ترسیم شد، از همان آغاز با تردیدها و مخالفت‌های داخلی همراه بود.در طول دهه‌ها، این مسئله نه‌تنها به‌عنوان یک موضوع مرزی، بلکه به‌مثابه یک گفتمان هویتی و ملی در میان افغان‌ها مطرح بوده است.نخبگان سیاسی و جریان‌های فکری در داخل کشور، هر یک با قرائت‌های متفاوت، به تفسیر مشروعیت یا عدم مشروعیت این مرز پرداخته‌اند.این چنددستگی فکری، مانع شکل‌گیری یک اجماع ملی در قبال این موضوع شده و آن را به مسئله‌ای باز و حل‌نشده تبدیل کرده است.در بسیاری از مقاطع تاریخی، این اختلاف به ابزاری برای رقابت‌های سیاسی داخلی نیز بدل شده است.
از این‌رو، خط دیورند را می‌توان نه‌تنها یک مرز جغرافیایی، بلکه نمادی از شکاف‌های سیاسی و تاریخی در درون جامعه افغانستان دانست.

پیشینه تاریخی خط دیورند

خط دیورند در دوره امیر عبدالرحمن خان و با هدف ایجاد یک مرز حائل میان افغانستان و هند بریتانیایی ترسیم شد. پس از تشکیل پاکستان در سال ۱۹۴۷، این خط به‌عنوان مرز رسمی میان دو کشور باقی ماند، اما افغانستان هیچ‌گاه آن را به‌صورت رسمی به‌عنوان مرز دائمی نپذیرفت.یکی از دلایل اصلی این مخالفت، تقسیم‌شدن اقوام پشتون و بلوچ در دو سوی این مرز است.

راه‌حل‌های پیشنهادی

۱. بررسی گزینه نظامی:
تجربه درگیری‌های دهه ۱۹۶۰ نشان داده است که استفاده از زور نه‌تنها پرهزینه است، بلکه احتمال موفقیت آن نیز پایین است.

۲. مراجعه به دادگاه بین‌المللی:
این گزینه به دلیل نیاز به موافقت پاکستان و ریسک حقوقی بالا، عملی به‌نظر نمی‌رسد.

۳. برگزاری جرگه یا کنگره مشترک:
به‌دلیل نبود اجماع و موانع سیاسی، احتمال موفقیت آن محدود است.

۴. گفت‌وگوی رسمی و مستمر:
ایجاد یک چارچوب دیپلماتیک پایدار میان افغانستان و پاکستان می‌تواند به کاهش تنش کمک کند.

۵. تمرکز بر همکاری به‌جای تقابل:
گسترش همکاری‌های اقتصادی، تجاری و امنیتی بدون حل نهایی مسئله می‌تواند وضعیت را بهبود بخشد.

۶. مدیریت مشترک مرز:
ایجاد سازوکارهایی برای کنترل مرز بدون تأکید بر مشروعیت یا عدم مشروعیت آن.

چرا افغانستان به دادگاه بین‌المللی مراجعه نمی‌کند؟

مهم‌ترین نکته این است که دیوان بین‌المللی دادگستری تنها زمانی می‌تواند به یک دعوا رسیدگی کند که هر دو کشور صلاحیت آن را بپذیرند. بنابراین، اگر پاکستان موافق نباشد، این موضوع عملاً قابل بررسی در این دادگاه نیست.

در حقوق بین‌الملل، اصلی به نام «اوتی پوزیدیتیس یوریس» وجود دارد که بر اساس آن، مرزهای دوران استعمار پس از استقلال کشورها حفظ می‌شوند. پاکستان بر همین اساس، خط دیورند را مرز رسمی می‌داند.

در مقابل، افغانستان استدلال‌های تاریخی و سیاسی دارد، اما تبدیل این استدلال‌ها به یک پرونده حقوقی قوی کار آسانی نیست. افزون بر آن، مراجعه به دادگاه یک ریسک جدی دارد: اگر حکم به نفع پاکستان صادر شود، موضوع از نظر حقوقی تقریباً بسته خواهد شد.

به همین دلیل، به نظر می‌رسد برخی سیاستمداران افغان ابهام سیاسی را بر قطعیت حقوقی ترجیح داده‌اند، زیرا این ابهام می‌تواند به‌عنوان ابزار فشار سیاسی باقی بماند.

چرا پشتون‌های دو طرف مرز کنگره مشترک تشکیل نمی‌دهند؟

ایده برگزاری یک کنگره مشترک پشتون‌ها در نگاه اول منطقی به‌نظر می‌رسد، اما در عمل با موانع جدی روبه‌رو است:

۱. حاکمیت دولت‌ها:
پشتون‌های آن‌سوی خط دیورند شهروند پاکستان هستند. هرگونه حرکت سیاسی فرامرزی ممکن است از سوی دولت پاکستان به‌عنوان تهدیدی علیه تمامیت ارضی تلقی شود و بنابراین به‌سادگی اجازه آن داده نمی‌شود.

۲. نبود اجماع داخلی:
پشتون‌ها دیدگاه‌های یکسانی ندارند. برخی ملی‌گرا هستند، برخی خود را در چارچوب پاکستان تعریف می‌کنند و بسیاری نیز بیشتر دغدغه‌های اقتصادی و امنیتی دارند. در نتیجه، شکل‌گیری یک تصمیم واحد دشوار است.

۳. واقعیت‌های میدانی:
پاکستان کنترل عملی مرز را در اختیار دارد و ایجاد حصار و سیم‌خاردار را با دلایل امنیتی توجیه می‌کند. در مقابل، افغانستان در سال‌های اخیر با مشکلات داخلی و بی‌ثباتی مواجه بوده و توان مقابله مؤثر نداشته است.

پیامدهای تداوم این وضعیت

ادامه این اختلاف باعث شده است که افغانستان با چالش‌های متعددی روبه‌رو باشد، از جمله:

• تنش مداوم با پاکستان و پیامدهای اقتصادی و امنیتی آن
• سوءاستفاده گروه‌های افراطی از وضعیت مبهم مرزی
• ایجاد شکاف در سیاست داخلی  افغانستان وتمسک به این خط من حیث مدافع کشور