آرشیف

مقدمه:

اعلام جنبش حماس در تاریخ ۶ ژوئیه ۲۰۲۶ مبنی بر انحلال «کمیته پیگیری امور حکومتی» و انتقال اختیارات آن به «کمیته ملی اداره غزه»، یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی در نوار غزه از زمان تسلط حماس بر این منطقه در سال ۲۰۰۷ به شمار می‌رود. این تصمیم بیانگر آمادگی اعلام‌شده حماس برای واگذاری مدیریت مستقیم امور غیرنظامی است، در حالی که این جنبش همچنان خود را به عنوان یک بازیگر سیاسی فلسطینی حفظ خواهد کرد. هرچند این اقدام از سوی بسیاری به عنوان گامی اعتمادساز تلقی می‌شود، اما به تنهایی قادر به حل اختلافات عمیق سیاسی و امنیتی پیرامون آینده اداره غزه نخواهد بود.

۱. پیشینه تصمیم

در تاریخ ۶ ژوئیه ۲۰۲۶، حماس به طور رسمی اعلام کرد:

• رئیس و اعضای کمیته پیگیری امور حکومتی از سمت‌های خود استعفا داده‌اند.
• کمیته‌ای که مسئول اداره امور غیرنظامی نوار غزه بود، منحل شده است.
• تمامی اختیارات اجرایی این کمیته به «کمیته ملی اداره غزه» منتقل می‌شود.
• کمیته اضطراری دولت که در دوران جنگ فعالیت می‌کرد نیز منحل خواهد شد.

بر اساس منابع فلسطینی، این تصمیم در چارچوب مذاکراتی اتخاذ شده است که با میانجی‌گری مصر، قطر و ترکیه انجام شده و هدف آن تسهیل اجرای توافق آتش‌بس و پیشبرد مذاکرات سیاسی درباره آینده حکمرانی در غزه بوده است.

این نخستین بار است که حماس به صورت رسمی پایان اداره مستقیم غیرنظامی خود را پس از نزدیک به دو دهه اعلام می‌کند. با این حال، این جنبش تصریح کرده است که همچنان به عنوان یک جنبش سیاسی فلسطینی به فعالیت خود ادامه خواهد داد.

۲. کمیته ملی اداره غزه

بر اساس اطلاعات موجود، کمیته ملی اداره غزه از شخصیت‌های مستقل فلسطینی، مدیران اجرایی و کارشناسان فنی (تکنوکرات‌ها) تشکیل شده و ریاست آن را علی شعث بر عهده دارد.

انتظار می‌رود این کمیته مسئولیت‌های زیر را بر عهده گیرد:

• اداره وزارتخانه‌ها و نهادهای غیرنظامی؛
• بازسازی و مدیریت خدمات عمومی؛
• هماهنگی با سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای امدادرسان؛
• مدیریت برنامه‌های بازسازی و توسعه غزه؛
• فراهم کردن مقدمات بازگشت نهادهای تشکیلات خودگردان فلسطین در صورت دستیابی به توافق سیاسی فراگیر.

هدف از تشکیل این کمیته، ایجاد یک ساختار اداری بی‌طرف و حرفه‌ای است که بتواند از مشروعیت داخلی و حمایت جامعه بین‌المللی برخوردار شود.

۳. دلایل راهبردی پذیرش این تصمیم از سوی حماس

به باور تحلیلگران، مجموعه‌ای از عوامل سیاسی و راهبردی در اتخاذ این تصمیم نقش داشته‌اند.

نخست، واگذاری اداره غیرنظامی می‌تواند اجرای توافق آتش‌بس را تسهیل کرده و موانع سیاسی مذاکرات جاری را کاهش دهد.

دوم، این اقدام پاسخی به درخواست‌های مکرر میانجی‌ها، به‌ویژه مصر و قطر، برای ایجاد یک ساختار اداری مستقل محسوب می‌شود.

سوم، حماس به این نتیجه رسیده است که کمک‌های مالی گسترده برای بازسازی غزه تنها در صورتی امکان‌پذیر خواهد بود که مدیریت غیرنظامی به نهادی مورد قبول جامعه بین‌المللی واگذار شود.

چهارم، بحران شدید انسانی و اقتصادی در غزه فشارهای داخلی را برای انجام اصلاحات اداری و تسریع روند کمک‌رسانی و بازسازی افزایش داده است.

۴. موضع اسرائیل

دولت اسرائیل همواره تأکید کرده است که صرف واگذاری اداره غیرنظامی از سوی حماس، پاسخگوی نگرانی‌های اصلی امنیتی این کشور نیست.

مهم‌ترین خواسته‌های اسرائیل عبارت‌اند از:

• انحلال یا تضعیف اساسی توانمندی‌های نظامی حماس؛
• آزادی تمامی گروگان‌های اسرائیلی؛
• جلوگیری از بازگشت حماس به اداره غزه؛
• ایجاد ساختار امنیتی جدید و مستقل از حماس؛
• جلوگیری از بازسازی توان نظامی گروه‌های مسلح فلسطینی.

مقام‌های اسرائیلی بارها تأکید کرده‌اند که هرگونه سازوکار حکمرانی پس از جنگ باید علاوه بر اداره امور غیرنظامی، پاسخ روشنی برای مسائل امنیتی نیز ارائه دهد. از این رو، اسرائیل میان کناره‌گیری اداری حماس و آینده شاخه نظامی این جنبش تمایز قائل است.

۵. موضع ایالات متحده آمریکا

ایالات متحده از تشکیل یک دولت یا مدیریت غیرنظامی فلسطینی که تحت کنترل حماس نباشد، حمایت می‌کند.

مهم‌ترین محورهای سیاست واشنگتن عبارت‌اند از:

• حمایت از تشکیل یک اداره حرفه‌ای و تکنوکرات؛
• جلوگیری از بازگشت حماس به قدرت اجرایی؛
• مشروط ساختن کمک‌های بازسازی به اصلاحات اداری، شفافیت و پاسخگویی؛
• تقویت تشکیلات خودگردان فلسطین پس از انجام اصلاحات داخلی؛
• ایجاد سازوکارهای نظارتی برای جلوگیری از استفاده نظامی از کمک‌های بین‌المللی.

واشنگتن تأکید دارد که حکمرانی کارآمد، شفافیت مالی و اصلاحات امنیتی پیش‌شرط‌های اصلی حمایت بلندمدت جامعه جهانی از بازسازی غزه هستند.

۶. مواضع میانجی‌های منطقه‌ای

مصر

مصر به دلیل هم‌مرزی با غزه و نقش تاریخی خود، مهم‌ترین میانجی منطقه‌ای محسوب می‌شود.

اولویت‌های قاهره عبارت‌اند از:

• تثبیت آتش‌بس؛
• جلوگیری از آغاز دوباره درگیری‌ها؛
• تسهیل ورود کمک‌های بشردوستانه؛
• حمایت از وحدت ساختار حکمرانی فلسطینی؛
• حفظ امنیت مرزهای مشترک مصر و غزه.

قاهره معتقد است انتقال اداره غیرنظامی می‌تواند زمینه‌ساز ثبات بلندمدت در غزه باشد.

قطر

قطر همچنان نقش کلیدی خود را از طریق اقدامات زیر ادامه می‌دهد:

• میانجی‌گری میان حماس و اسرائیل؛
• تأمین مالی کمک‌های بشردوستانه؛
• مشارکت در برنامه‌های بازسازی؛
• حمایت از تشکیل یک مدیریت غیرنظامی مستقل.

ترکیه

ترکیه نیز از تلاش‌های دیپلماتیک با اهداف زیر حمایت می‌کند:

• پایان دادن به جنگ؛
• تحقق آشتی و وحدت سیاسی فلسطینیان؛
• تسریع روند بازسازی غزه؛
• حفظ انسجام نهادهای فلسطینی.

۷. موضع تشکیلات خودگردان فلسطین

تشکیلات خودگردان فلسطین از هر اقدامی که به پایان یافتن شکاف سیاسی میان فلسطینیان کمک کند، استقبال کرده است.

با این حال، این نهاد تأکید می‌کند که اداره قانونی نوار غزه باید در نهایت در چارچوب تشکیلات خودگردان فلسطین و سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) ادغام شود و ترتیبات موقت نباید جایگزین ساختار رسمی حکومت فلسطینی گردد.

۸. چالش‌های پیش‌رو

با وجود اهمیت سیاسی این تصمیم، موانع مهمی همچنان باقی مانده است:

• موافقت اسرائیل با ورود و فعالیت کمیته ملی در غزه؛
• تعیین تکلیف شاخه نظامی حماس؛
• تأمین منابع مالی لازم برای بازسازی؛
• احیای نهادهای دولتی پس از خسارات گسترده جنگ؛
• هماهنگی میان کمیته ملی و تشکیلات خودگردان؛
• دستیابی به توافق سیاسی جامع که مورد پذیرش همه طرف‌های اصلی باشد.

بدون پیشرفت در این زمینه‌ها، اجرای موفق انتقال قدرت با دشواری‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.

۹. ارزیابی راهبردی

انحلال کمیته حکومتی حماس را می‌توان نقطه عطف مهمی در تحولات سیاسی غزه دانست؛ زیرا این اقدام عملاً به نزدیک به نوزده سال اداره مستقیم غیرنظامی توسط حماس پایان می‌دهد.

با این حال، اصلاحات اداری به تنهایی قادر به حل مسائل بنیادین سیاسی و امنیتی نخواهد بود. موفقیت بلندمدت این روند به عوامل زیر وابسته است:

• ایجاد ترتیبات امنیتی پایدار؛
• استمرار حمایت مالی جامعه جهانی؛
• تحقق آشتی و وحدت ملی فلسطینیان؛
• دستیابی به توافق میان اسرائیل و فلسطینیان درباره ساختار حکمرانی و امنیت؛
• ادامه نقش‌آفرینی میانجی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی.

از این منظر، کناره‌گیری حماس از اداره غیرنظامی غزه را باید گامی مهم، اما صرفاً آغاز مرحله‌ای جدید از یک روند سیاسی پیچیده و طولانی ارزیابی کرد.

نتیجه‌گیری

انتقال اداره غیرنظامی غزه از حماس به یک کمیته مستقل، در صورت اجرای موفق، می‌تواند زمینه را برای بهبود حکمرانی، تسریع بازسازی و کاهش بحران انسانی فراهم سازد. با این حال، دستیابی به ثبات پایدار مستلزم توافق‌های جامع سیاسی و امنیتی، بازسازی اقتصادی، اصلاح ساختارهای حکمرانی و آشتی ملی فلسطینیان است. در غیاب این شرایط، تغییر ساختار اداری به تنهایی برای ایجاد صلح و ثبات پایدار در نوار غزه کافی نخواهد بود.