آرشیف

در سفرم به آنکارا و بازدید از آرامگاه آتاترک (آنیت‌کبیر)، صحنه‌ای با شکوه دیدم. مقبره در جایگاهی با عظمت قرار داشت و با تدابیر امنیتی و تشریفات خاص دولتی اداره می‌شد. هزاران نفر از این محل بازدید می‌کردند؛ برخی دعا می‌خواندند، برخی با نگاه احترام‌آمیز سکوت می‌کردند. محافظان مقبره نیز در زمان‌های مشخص و طی مراسم خاص تعویض می‌شدند. من نیز همانجا ایستادم، سکوت کردم، و دعایی کردم.

اما برخی از هم‌وطنان افغانم از نگارش من برآشفته شدند و گفتند: “چه شکوهی؟ چه عزتی؟ چرا چنین نوشتی؟”
دوستان عزیز، نخست باید گفت که آتاترک متعلق به ترک‌هاست؛ احترام به او یا بی‌احترامی، تصمیمی است که تنها ملت ترکیه حق دارد درباره‌اش بگیرد. من آن مقبره را نساخته‌ام، بلکه آنچه دیدم واقعیتی بود که وجود دارد. اگر شما دیدگاه خاصی نسبت به آتاترک دارید، محترم است، اما آن را برای خود نگه دارید. چنین دیدگاه‌هایی را نزد یک ترک مطرح نکنید، چرا که ممکن است با واکنش شدید، حتی توهین‌آمیز، مواجه شوید. چرا؟ چون وقتی می‌گویند “آتاترک”، یعنی پدر ملت ترک. او هر آنچه انجام داد، برای کشور و مردم خودش بود. ترک‌هایی که شعاع خدمت‌شان به اسلام در بسیاری موارد از برخی ملت‌های دیگر، از جمله ما، بیشتر است، حق دارند درباره شخصیت تاریخی‌شان قضاوت کنند. ما نیز درباره‌ی امان‌الله‌خان قضاوت می‌کنیم، کسی که می‌خواست راه آتاترک را برود، ولی نتوانست.

اجازه دهید چند نکته از جایگاه آتاترک نزد مردم ترکیه با شما در میان بگذارم:

۱. جایگاه مصطفی کمال آتاترک نزد ترک‌ها:

• شخصیتی بسیار تأثیرگذار، اما تا حدودی بحث‌برانگیز است. با این حال، احترام به او، عنصر مشترک میان بیشتر اقشار جامعه ترکیه است.

• مقبره‌اش (آنیت‌کبیر) یکی از با شکوه‌ترین مکان‌های عمومی در ترکیه است و صدها خدمه روزانه مشغول مدیریت و پذیرایی از بازدیدکنندگان هستند.

• تصویر آتاترک در تمام دفاتر، مدارس، پادگان‌ها و حتی دفتر ریاست‌جمهوری نصب است، حتی در دولت‌هایی با گرایش‌های اسلام‌گرایانه مانند دولت اردوغان.

• همه‌ساله، ساعت ۹:۰۵ صبح روز ۱۰ نوامبر، لحظه مرگ آتاترک، یک دقیقه سکوت در سراسر کشور برگزار می‌شود و زنگ مدارس، آژیرها و برنامه‌های رادیویی نیز به احترام او متوقف می‌گردند.

• او برای بسیاری از مردم، به‌ویژه طرفداران سکولاریسم و ناسیونالیسم، یک قهرمان ملی و بنیان‌گذار ترکیه نوین محسوب می‌شود.

• محبوبیت او در میان نخبگان شهری، ارتش، دانشگاهیان و طبقه متوسط بسیار بالاست.

۲. آیا دولت‌های اسلامی ترکیه با آتاترک مخالف‌اند؟

• حزب عدالت و توسعه (AKP) به رهبری رجب طیب اردوغان با گرایش اسلامی، در دهه‌های اخیر به احیای دین در عرصه عمومی پرداخته، اما هرگز چهره آتاترک را کنار نگذاشته‌اند؛ زیرا او نماد وحدت ملی است.

• حتی رئیس‌جمهور اردوغان، که از طیف اخوان‌المسلمین محسوب می‌شود و در دوره‌اش هزاران مسجد در اروپا از جمله مسجد جامع کلن ساخته شده، تصویر آتاترک را در دفتر خود نصب کرده است.

۳. نگاه منتقدان مذهبی:

• برخی از گروه‌های سنت‌گرا و اسلام‌گرا، از جمله به دلیل تعطیلی مدارس دینی، محدودیت بر حجاب، و لغو خلافت، نسبت به سیاست‌های او انتقاد دارند.

• با این حال، حتی همین گروه‌ها نیز معمولاً به عنوان مؤسس جمهوری و ناجی کشور به او احترام می‌گذارند.

۴. چرا آتاترک ناسیونالیست شد؟

• سقوط امپراتوری عثمانی، جنگ‌ها، فساد، نفوذ خارجی و ناتوانی در اصلاحات باعث شد او باور کند تنها راه نجات، ایجاد یک دولت-ملت متحد است.

• پس از اشغال سرزمین‌های عثمانی توسط متفقین، او به‌جای تکیه به خلافت اسلامی، ملت‌گرایی ترکی را پیش کشید تا کشور را متحد نگه دارد.

• او در نبرد گالیپولی (۱۹۱۵) نقش کلیدی داشت و در پی آن، با تشکیل نهضت ملی ترکیه، تجزیه‌ی کشور را ناکام گذاشت.

۵. علت برخورد آتاترک با روحانیون و دین:

• او با دین شخصی مردم دشمن نبود و در ترکیه هیچ‌کس آتاترک را “بی‌دین” یا “کافر” نمی‌خواند.

• مخالفتش با استفاده سیاسی از دین بود. او باور داشت که دخالت دین در سیاست باعث عقب‌ماندگی علمی، اجتماعی و سیاسی کشور شده است.

• برای همین:

  • خلافت را لغو کرد.

  • مدارس دینی را ادغام یا تعطیل نمود.

  • پوشش مذهبی مانند حجاب و فز را ممنوع کرد.

  • الفبای عربی را با لاتین جایگزین کرد.

۶. مرگ و آرامگاه:

• آتاترک در روز ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ در سن ۵۷ سالگی به علت بیماری کبد درگذشت.

• ساعت اتاقی که در آن درگذشت هنوز روی ۹:۰۵ صبح (لحظه مرگ) تنظیم شده است.

• آرامگاه او (آنیت‌کبیر) در شهر آنکارا قرار دارد و یکی از مکان‌های ملی و نمادین ترکیه محسوب می‌شود.

سخن پایانی:

هر شخصیتی در تاریخ، منتقد و مدافع دارد. اما اگر واقع‌گرا باشیم، باید بپذیریم که آتاترک برای ترک‌ها چهره‌ای محوری، نماد وحدت ملی، و پدر جمهوری مدرن ترکیه است. احترام آن‌ها به او، یک واقعیت فرهنگی و سیاسی است که نمی‌توان نادیده گرفت یا به سخره گرفت.

توصیه‌ام این است که اگر به ترکیه سفر کردید و درباره آتاترک صحبت شد، حتی اگر با برخی اقداماتش مخالف باشید، با احترام برخورد کنید؛ چرا که مردم ترکیه در این زمینه حساس‌اند و جایگاه آتاترک برای آن‌ها، فراتر از سیاست روزمره است