آرشیف

امروز، ۱۵ آگست، چهارمین سالروز فروپاشی نظام موسوم به «جمهوری اسلامی افغانستان» و جایگزینی آن با حاکمیت «امارت اسلامی» است. این روز برای بسیاری از مردم و اهل قلم، یادآور یکی از بزرگ‌ترین تحولات سیاسی–اجتماعی معاصر افغانستان است. به همین مناسبت، رسانه‌های اجتماعی مملو از نوشته‌ها، تحلیل‌ها و روایت‌هایی است که هر یک از زاویه‌ای به این رویداد می‌نگرند. گروهی بر فروپاشی نظام جمهوری حسرت می‌خورند و آن را ضایعه‌ای بزرگ می‌دانند، و گروهی دیگر کارنامه امارت طالبان را به نقد و نکوهش می‌گیرند.

برای فهم چرایی سقوط جمهوری، نخست باید به ماهیت آن نظام و ساختار درونی‌اش پرداخت؛ نظامی که در ظاهر، نام «جمهوری» و شعار «دموکراسی» را یدک می‌کشید، اما در واقعیت، از بنیان با معیارهای جمهوریت و عدالت فاصله داشت.

۱. ماهیت غیردموکراتیک جمهوری
انتخابات – به‌عنوان شالوده مشروعیت یک نظام جمهوری – در افغانستان طی دو دهه گذشته به‌طور سیستماتیک با تقلب، مهندسی نتایج و خریدوفروش آرا همراه بود. صندوق‌های رأی بیش از آنکه بازتاب اراده مردم باشند، ابزار معامله‌های سیاسی میان حلقه‌های قدرت و حامیان خارجی بودند. اراده ملی قربانی توافقات پشت‌پرده شد و مردم، به‌جای انتخاب واقعی، در یک نمایش سیاسی نقش تماشاگر را ایفا می‌کردند.

۲. انحصار قدرت و تبعیض ساختاری
با وجود شعار «همه‌شمولی» و «نمایندگی ملی»، ساختار جمهوری افغانستان به‌شدت گرفتار انحصار قومی و حلقه‌های محدود قدرت بود. پست‌های کلیدی عمدتاً بر اساس وابستگی قومی، خویشاوندی یا وفاداری شخصی توزیع می‌شد، نه بر مبنای شایسته‌سالاری. این امر نه‌تنها شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر کرد، بلکه احساس بی‌عدالتی و بی‌اعتمادی گسترده را در میان اقوام و اقشار مختلف جامعه برانگیخت.

۳. فساد، غارت و بی‌نظمی اداری
فساد اداری به ستون فقرات این نظام بدل شده بود. رشوه‌ستانی، اختلاس، حیف‌ومیل کمک‌های بین‌المللی و پروژه‌های خیالی، چهره حکومت را در اذهان مردم به نماد بی‌شرمی و بی‌مسئولیتی تبدیل کرد. به‌جای شفافیت و پاسخگویی، فرهنگ معافیت از مجازات حاکم بود؛ مقامات متهم به فساد نه‌تنها محاکمه نمی‌شدند، بلکه گاه به مقام‌های بالاتر ارتقا می‌یافتند.

۴. بی‌اعتمادی عمومی و گسست دولت–ملت
ترکیب انتخابات بی‌اعتبار، انحصار قدرت و فساد فراگیر، موجب بی‌اعتمادی گسترده مردم به حکومت شد. فاصله میان دولت و جامعه به حدی رسید که در بحران‌ها، مردم نه برای دفاع از نظام، بلکه برای یافتن راه نجات فردی اقدام می‌کردند. این شکاف عمیق، زمینه‌ساز فروپاشی سریع ساختار جمهوری شد.

مدیریت سقوط: نقش سه‌ضلعی خلیل‌زاد، کرزی و غنی در فروپاشی جمهوری افغانستان

۱۵ آگست ۲۰۲۱، روزی که پرچم جمهوری اسلامی افغانستان در ارگ پایین کشیده شد و جای خود را به پرچم سفید طالبان داد، صرفاً یک حادثه نظامی نبود. این رویداد نتیجه یک فرآیند سیاسی–امنیتی طولانی و هدفمند بود که سال‌ها پیش آغاز شده بود و توسط سه چهره محوری مدیریت شد: زلمی خلیل‌زاد، حامد کرزی و اشرف غنی.
آنچه در ظاهر به‌عنوان «سقوط برق‌آسا» دیده شد، در واقع محصول یک پروژه استراتژیک برای انتقال قدرت به یک حکومت تک‌قومی و حذف کامل مخالفان سیاسی، به‌ویژه نیروهای شمال افغانستان، بود.

۱. خلیل‌زاد: معمار خارجی انتقال قدرت

زلمی خلیل‌زاد، نماینده ویژه آمریکا برای صلح افغانستان، نقشی فراتر از یک میانجی داشت.

• در واشنگتن، او تصویری منفی از رهبران جهادی و فرماندهان شمال به مقامات آمریکایی ارائه می‌داد تا حمایت بین‌المللی از آنان را قطع کند.
• هدفش روشن بود: حذف و نابودی کامل رقبای تاریخی خود از ساختار قدرت.
• او مسیر گفت‌وگوهای مستقیم آمریکا با طالبان را هموار کرد و با گشایش دفتر سیاسی طالبان در قطر، این گروه را به‌عنوان یک بازیگر مشروع به جهان معرفی نمود.

۲. کرزی: مهندس داخلی تقویت طالبان

حامد کرزی در دوران ریاست‌جمهوری خود، عملاً دو جبهه را همزمان پیش می‌برد: تضعیف مخالفان شمالی و تقویت طالبان.

• ماجرای اختطاف عبدالخالق فراهی نمونه‌ای برجسته بود؛ کرزی با مهندسی این سناریو، ۲۵۰ میلیون دلار به طالبان پرداخت، رقمی که چندین برابر ارزش واقعی تبادله بود و طالبان با آن شبکه‌های خود را بازسازی کردند.
• در اقدامی دیگر، ۱۰۰ میلیون دلار برای انتقال مراکز طالبان از کویته به داخل افغانستان اختصاص یافت؛ تصمیمی که عملاً سنگرهای دشمن را به قلب کشور آورد.
• او برای رهایی ملا برادر از زندان پاکستان هزینه سیاسی و مالی هنگفت کرد.
• به دستور خلیل‌زاد، طرح‌های «DDR» و «PRR» را برای حذف مخالفان – عمدتاً نیروهای وابسته به جمعیت اسلامی – اجرا کرد، در حالی که مدارک تحصیلی جعلی برای هواداران خود خریداری و آنان را در پست‌های کلیدی منصوب می‌کرد.
• کرزی طالبان را «برادران» می‌نامید، اما مخالفان شمالی را «مفسد و مخل اداره» معرفی می‌کرد.

۳. غنی: تسریع‌کننده روند تصفیه قومی

با روی کار آمدن اشرف غنی، روند آغازشده توسط کرزی شتاب گرفت.

• او با اجرای برنامه «CBR» شمار زیادی از کارمندان باسابقه را کنار گذاشت و جای‌شان را با چهره‌های همسو پر کرد.
• تمام صلاحیت‌های نظامی و اداری را در دستان حلقه نزدیکان خود متمرکز ساخت.
• با تشکیل کمیسیون ویژه، ده‌ها فرمانده طالبان را از زندان بگرام و سایر مراکز آزاد کرد و به میدان جنگ بازگرداند.
• در روزهای پایانی، فرماندهان بسیاری از قطعات نظامی با طالبان در تماس بودند و با جنگ‌های نمایشی، ولایات یکی پس از دیگری بدون مقاومت واقعی سقوط کرد.
• حتی گزارش‌هایی وجود داشت که در جریان اعتراضات ضدحکومتی، نهادهای امنیتی عمداً موترهای حامل مواد انفجاری را وارد جمعیت کردند تا صدها مخالف سیاسی کشته شوند.

البته حصور افراد خصیص، فرمایه، بیعقل وخوشباور،نا عاقبت اندیش جمعیت اسلامی و سمت شمال به عنوان وارثین وپیروان استاد ربانی واحمد شاه مسعود نیز درین پروسه نقش اغفال کننده برای دیگران داشت.

۴. هم‌گرایی استراتژیک برای یک هدف

هرچند خلیل‌زاد، کرزی و غنی هر کدام در جایگاه متفاوتی بودند، اما در یک نقطه دیدگاه مشترک داشتند:

1. حذف سیستماتیک نیروهای شمال و مخالفان سیاسی.
2. تقویت و مشروعیت‌بخشی به طالبان به‌عنوان نیروی جایگزین.
3. انتقال قدرت بدون مقاومت و با کم‌ترین هزینه برای طالبان.

نتیجه این هم‌سویی، فروپاشی سریع جمهوری بود. طالبان نه با یک پیروزی نظامی کلاسیک، بلکه با ترکیبی از معاملات سیاسی پشت‌پرده و سقوط از درون وارد کابل شدند.

خلاصه:

۱۵ آگست، پایان داستانی بود که سال‌ها پیش نوشته شده بود. همان طوری که غنی وحامیانش به هلی کوبتر ها وطیاره های نظامی  امریکائی از کابل فرار کردند، هواپیماهای آمریکایی طالبان را از قطر به کابل آوردند، و اشرف غنی و حلقه نزدیکش نیز با پروازهای دیگر کشور را ترک کردند یک تبادلۀ شگفت انگیز ومورد تحسین خلیل زاد صورت گرفت. جمهوری‌ای که با میلیاردها دلار کمک خارجی ساخته شده بود، بدون شلیک یک گلوله در پایتخت فرو ریخت؛ نه به‌خاطر قدرت طالبان، بلکه به‌خاطر خیانت درونی و پروژه‌ای که سه‌ضلعی خلیل‌زاد–کرزی–غنی از سال 2002 تا 2021 با دقت آن را مدیریت کرده بودند