آرشیف

سياست‌هاى قبیله‌گرایانه از امیر عبدالرحمان تا اشرف غنی

جولای 28, 2025

دکـتـر بصـیر کامجو

دنبال کردن نویسنده

و مقاومت تاجیک‌ها و هزاره‌ها وازبکها :

نگاهی تطبیقی و خردورزانه

مقدمه :

افغانستان معاصر، سرزمینی است که در آن، سیاست، قومیت و تاریخ به‌گونه‌ای در هم تنیده‌اند که هیچ‌گونه تحلیل واقع‌گرایانه بدون درک ریشه‌های تاریخی ستم قومی و مقاومت مدنی و نظامی ممکن نیست. از زمان سلطه‌ی امیر عبدالرحمان خان در اواخر قرن نوزدهم تا فروپاشی جمهوری اشرف غنی در سال 2021، خط ثابت بسیاری از حکومت‌ها در افغانستان، مهندسی قومی و تمرکز قدرت در دستان حلقه‌های پشتون‌محور بوده است. در برابر این سیاست، اقوام بومی خراسان زمین، به‌ویژه تاجیک‌ها و هزاره‌ها، ازبکها بارها با ابزار مقاومت فرهنگی، مدنی و نظامی پاسخ داده‌اند.

(1880–2021) محور نخست: جدول تطبیقی سیاست‌های پشتون‌محور

دوره	رهبر	سیاست‌های محوری	ابزار اجرایی	پیامدها
1880–1901	امیر عبدالرحمان	کوچ اجباری هزاره‌ها و تاجیک‌ها، اسکان قبایل پشتون در شمال	ارتش، مالیات، تیغ و تبعید	نسل‌کشی هزاره‌ها، پشتون‌سازی شمال
1919–1929	امان‌الله خان	تحمیل زبان پشتو، تشکیل نهادهای فرهنگی پشتونی	مدارس، مطبوعات	مقاومت علما و خیزش‌های منطقه‌ای
1930–1973	نادرخان و داوود	پاک‌سازی فرهنگی-اداری از غیرپشتون‌ها، تمرکز قدرت در کابل	ارتش، قانون، آموزش و پرورش	به‌حاشیه‌راندن اقوام شمال و مرکز
1978–1992	تره‌کی، امین، نجیب	ملی‌گرایی چپ‌گرای پشتون، بهره ‌برداری از قومیت	حزب خلق، ارتش خلقی	مقاومت سنگین مناطق فارسی‌زبان
2001–2021	کرزی، غنی	تقویت قبیله‌گرایی با ابزار جمهوریت، تصفیه ادارات از غیرپشتون‌ها	دستگاه امنیتی، تقلب انتخاباتی	بحران مشروعیت، زمینه‌سازی بازگشت طالبان

محور دوم: نگاهی تطبیقی به مقاومت تاجیک‌ها و هزاره‌ها در برابر سلطه قبیله‌ای

1 ــ میرمسجدی خان (قرن 19)

ــ مقاومت علیه تصفیه قومی عبدالرحمان خان در اندراب

ــ ابزار: جنگ چریکی، حمایت مردمی

ــ سرنوشت: شکست نظامی، اما الهام‌بخش مقاومت‌های آینده

2 ــ خیزش هزاره‌ها (1891–1893)

ــ مقابله با نسل‌کشی و مالیات مضاعف

ــ ابزار: بسیج محلی، اتحاد قبایل مرکزی

ــ پیامد: قلع و قمع شدید، اما حفظ هویت قومی تا امروز

3 ــ حبیب‌الله کلکانی (1929)

ــ قیام علیه پادشاهی امان‌الله خان و اشراف درباری

ــ ابزار: بسیج مردمی، استفاده از نیروی تاجیکان فقیر کابل و شمالی

ــ دستاورد: تصرف کابل و پادشاهی کوتاه‌ مدت، اما سرکوب‌شده توسط نادرخان

ــ اهمیت: نخستین تاجیک در مقام پادشاهی؛ نماد خیزش فرودستان علیه تبعیض قبیله‌ای

4 ــ جنبش صدیق خان بدخشی (اوایل قرن 20)

ــ مخالفت با تمرکز قدرت در کابل

ــ ابزار: مقاومت نظامی و فرهنگی

5 ــ احمدشاه مسعود (1979–2001)

برجسته ‌ترین نماد مقاومت ملی تاجیکان در برابر کمونیسم، طالبان و القاعده

ابزار: جهاد مردمی، دیپلماسی منطقه‌ای، اتحاد ملی

پیامد: تشکیل دولت مؤقت، حفظ حیات سیاسی شمال افغانستان

مقاومت دوم پنجشیر (2021–اکنون)

فرماندهی احمد مسعود و علی میثم نظری در برابر طالبان پشتون‌محور

ابزار: جنگ چریکی، تبلیغات رسانه‌ای، انسجام فرهنگی

نتیجه‌گیری:

سیاست‌های پشتون‌محور در افغانستان نه‌تنها ساختار دولت را از عدالت تهی کرده، بلکه موجب بی‌اعتمادی تاریخی و انفجارهای پی‌درپی اجتماعی شده است. در برابر این سیاست، مقاومت اقوام بومی مانند تاجیک‌ها ، هزاره‌ها وازبکها نه از سر نفرت، بلکه به‌مثابه واکنشی طبیعی به انحصار قدرت و تحقیر تاریخی شکل گرفته است. آینده‌ی پایدار این سرزمین تنها در گرو پذیرش عدالت قومی، مشارکت برابر و بازگشت به مفهوم شهروندی به‌جای قوم‌گرایی است.

دکتر بصیر کامجو

به اشتراک بگذارید

نظر تانرا بنویسد

کامنت

مطلب را پسندیدید؟

لایک