آرشیف

علمي جوړښت، تدویني منهج او ځانګړنې

لنډیز

«پښتو قرآني قاموس» د قرآن کریم د لغوي، اشتقاقي، سیاقي او هدایتي مفاهیمو د روښانولو یوه علمي او روزنیزه هڅه ده. د موجودې نسخې له مخې، دغه اثر شاوخوا ۲۰۰۰ مخونه لري او نږدې ۲۲ زره قرآني لغتونه او اصطلاحات پکې څېړل شوي دي.

د قرآن کریم دقیق فهم له ګڼو ژبنیو، تفسیري او نورو اړوندو علومو سره اړیکه لري. «پښتو قرآني قاموس» د دغو علومو د ځای نیولو یا د یوه جامع تفسیر د وړاندې کولو دعوه نه کوي؛ بلکې خپله ځانګړې قاموسي دنده لري: د قرآني کلمې ریښه، لغوي معنا، سیاقي دلالت او، د اړتیا په صورت کې، معتبر تفسیري او هدایتي توضیح په روانه پښتو وړاندې کول.

په مهمو او محوري آیتونو کې د اړتیا له مخې د مفسرینو منتخب اقوال او اړوند لنډ توضیحات هم راوړل شوي دي. په دې توګه قاموس هڅه کوي د لفظ، معنا، سیاق او هدایتي فهم ترمنځ یو منظم علمي پُل جوړ کړي.

د اثر تدویني فلسفه په دې لنډ عبارت کې راټولېږي:

«لغت ذهن روښانوي؛ یادونه وجدان راویښوي.»

کلیدي کلمې

پښتو قرآني قاموس، قرآن کریم، قرآني لغات، ریښه، لغوي معنا، سیاقي دلالت، هدایتي یادونه، تفسیر، تدبر.

۱. مقدمه: له کلمې څخه تر فهم پورې

قرآن کریم د هدایت کتاب دی، او د هغه د پیغام دقیق فهم د قرآني الفاظو، ترکیبونو او سیاق له پېژندنې سره ژوره اړیکه لري. ژباړه د معنا د انتقال بنسټیزه وسیله ده، خو د یوې قرآني کلمې ټول لغوي، اشتقاقي او سیاقي ابعاد تل په یوه لنډ پښتو معادل کې نه شي رانغاړل کېدای.

له همدې اړتیا څخه د قرآني قاموس اهمیت څرګندېږي. قاموس د ژباړې یا تفسیر بدیل نه دی؛ بلکې یوه مرستندویه علمي وسیله ده چې د کلمې له پښتو معادل څخه د هغې د ریښې، لغوي دلالت او په ځانګړي آیت کې د سیاقي معنا تر روښانتیا پورې د لوستونکي مرسته کوي.

«پښتو قرآني قاموس» د همدې موخې لپاره ترتیب شوی دی. په دې اثر کې قرآني کلمه لومړی د قاموسي څېړنې له مخې تشریح کېږي او بیا، د اړتیا او د آیت د دلالت په حدودو کې، د لنډې علمي ـ هدایتي «یادونې» له لارې د آیت له عمومي پیغام سره نښلول کېږي.

همدا دوه اړخونه د قاموس په محوري عبارت کې سره یوځای شوي دي:

«لغت ذهن روښانوي؛ یادونه وجدان راویښوي.»

۲. د قاموس علمي جوړښت

د موجودې نسخې له مخې، «پښتو قرآني قاموس» شاوخوا ۲۰۰۰ مخونه لري او نږدې ۲۲ زره قرآني لغتونه او اصطلاحات پکې څېړل شوي دي. د اثر په تدوین کې د لغتونو شمېر په خپله موخه نه ده؛ بلکې لومړیتوب هغو کلمو او ترکیبونو ته ورکړل شوی چې د آیت د معنا په روښانولو کې ځانګړی ارزښت لري.

د قاموس اساسي برخې دا دي:

• د مهمو قرآني لغتونو او اصطلاحاتو انتخاب؛
• د کلمې اصل او ریښه؛
• لغوي معنا؛
• د اړتیا په صورت کې سیاقي معنا؛
• علمي او هدایتي یادونه؛
• د آیت ټولیزه یادونه؛
• د سورت د محوري پیغام لنډ بیان؛
• د اړتیا له مخې منتخب تفسیري اقوال؛
• لنډ هدایتي او تدبري عبارتونه.

د دې جوړښت موخه دا ده چې قاموس نه په یوه ساده لغتلیک محدود شي او نه له خپلې قاموسي دندې واوړي او په مفصل تفسیر بدل شي.

۳. د لغتونو د انتخاب منهج

په قاموس کې هره قرآني کلمه یوازې له دې امله جلا مدخل نه ګرځي چې په آیت کې راغلې ده. که د کلمې معنا په روانه پښتو ژباړه کې څرګنده وي او ځانګړې لغوي یا سیاقي تشریح ونه غواړي، بیا یې تفصیلي تکرار ضروري نه ګڼل کېږي.

لومړیتوب هغو لغتونو او اصطلاحاتو ته ورکول کېږي چې:

• د آیت په معنا کې محوري رول ولري؛
• د ریښې پېژندل یې د مفهوم په روښانولو کې مرسته وکړي؛
• څو اړخیز دلالت ولري؛
• بشپړ مفهوم یې په یوه پښتو معادل کې نه رانغاړل کېږي؛
• یا یې په ځانګړي آیت کې سیاقي استعمال توضیح ته اړتیا ولري.

دا منهج قاموس له غیرضروري پراخېدو او تکرار څخه ساتي او د انتخاب شوو لغتونو علمي ارزښت پیاوړی کوي.

۴. ریښه، لغوي معنا او سیاقي دلالت

د قرآني کلمې دقیق فهم یوازې په پښتو معادل نه بشپړېږي. ریښه د کلمې د معنا بنسټ او د هغې د دلالتي کورنۍ اړیکې روښانوي؛ لغوي معنا د لفظ عمومي مفهوم بیانوي؛ او سیاقي معنا هغه ځانګړی مفهوم یا دلالتي جهت څرګندوي چې کلمه یې په یوه مشخص آیت او ترکیب کې اخلي.

د دغو کچو تفکیک د قاموس له مهمو علمي اصولو څخه دی. په دې توګه لوستونکی کولای شي د کلمې د عمومي لغوي معنا او په ځانګړي قرآني سیاق کې د هغې د استعمال ترمنځ توپیر وپېژني.

۵. «یادونه»: له معنا څخه هدایتي فهم ته

«یادونه» د «پښتو قرآني قاموس» یوه ځانګړې برخه ده. د لغت تر تشریح وروسته، د اړتیا په صورت کې د آیت هدایتي جهت په لنډ، روښانه او مسؤلانه بیان کې وړاندې کېږي.

د یادونې په تدوین کې لاندې اصول مراعاتېږي:

• یادونه باید د آیت له مستقیم یا معتبر مفهوم سره تړلې وي؛
• پر آیت باید داسې معنا تحمیل نه شي چې متن او سیاق یې ملاتړ نه کوي؛
• له ځانګړي مورد څخه عام هدایتي اصل یوازې هغه وخت اخیستل کېږي چې د آیت دلالت یې اجازه ورکړي؛
• لغوي معنا او تفسیري یا هدایتي توضیح باید سره ګډ نه شي؛
• یادونه باید روانه، لنډه او له غیرضروري تکرار څخه پاکه وي.

په همدې اساس، لغت د کلمې معنا روښانوي او یادونه د هغې هدایتي اړخ ته د تدبر دروازه پرانیزي.

۶. ټولیزه یادونه او د آیت عمومي پیغام

کله چې په یوه آیت کې څو لغتونه او مفاهیم سره تړلي وي، یوازې د هرې کلمې جلا تشریح د آیت ټولیز جهت نه شي څرګندولای. له همدې امله په مناسبو ځایونو کې «ټولیزه یادونه» د آیت مهم عناصر په یوه لنډ او منسجم بیان کې سره نښلوي.

په دې توګه د مطالعې مسیر له کلمې څخه آیت ته، له آیت څخه مفهوم ته، او له مفهوم څخه هدایتي پیغام ته غځېږي.

۷. د سورت محوري پیغام

د قرآن کریم هر سورت خپل موضوعي او هدایتي جهتونه لري. له همدې امله په قاموس کې د سورت د محوري پیغام لنډ بیان هم ځای لري.

د دې برخې موخه د ټول سورت تفسیر نه دی؛ بلکې هڅه کوي په احتیاط سره هغه مهم ایماني، اخلاقي او هدایتي جهتونه راټول کړي چې د سورت په آیتونو کې په څرګند ډول تکرار یا پیاوړي شوي وي.

دا برخه لوستونکي سره مرسته کوي چې د جلا جلا لغتونو او آیتونو تر څنګ د سورت عمومي فضا او پیغام هم درک کړي.

۸. د تکرار د مخنیوي اصل

یوه قرآني ریښه یا مفهوم په ګڼو آیتونو کې تکرارېدای شي. که هر ځل په یوه اندازه او یوه بڼه تشریح شي، قاموس بېضرورته پراخېږي او د مطالبو تکرار زیاتېږي.

له همدې امله هڅه شوې چې مخکې روښانه شوي ساده مطالب بېضرورته تکرار نه شي، او په هر نوي آیت کې د کلمې یا مفهوم هغه اړخ وړاندې شي چې د هماغه سیاق ځانګړی ارزښت لري.

دا اصل د «یادونو» په برخه کې هم مراعاتېږي، څو هره یادونه د امکان تر حده خپل مستقل مفهومي او هدایتي ارزښت ولري.

۹. د علمي دقت او روانې پښتو ترمنځ توازن

د قاموس ژبه د علمي دقت او عام‌فهم ترمنځ د توازن هڅه کوي. ډېر تخصصي بیان د عام لوستونکي لپاره ستونزمن کېدای شي، او له حده زیات ساده کول بیا د قرآني لفظ د معنا ځینې مهم اړخونه له منځه وړي.

له همدې امله د ریښو، لغوي او سیاقي معناوو په بیان کې علمي دقت ته پاملرنه شوې، او د تشریحاتو او یادونو ژبه تر ممکنه حده روانه او روښانه پښتو ساتل شوې ده.

په دې توګه قاموس د عام لوستونکي تر څنګ د محصل، ښوونکي، خطیب او د قرآني مطالعې د مینه‌والو لپاره هم د استفادې وړ ګرځي.

۱۰. قاموس، ژباړه او تفسیر

«پښتو قرآني قاموس» د ژباړې او تفسیر بدیل نه دی. ژباړه د قرآني معنا بلې ژبې ته د انتقال هڅه کوي؛ تفسیر د آیتونو عقیدوي، فقهي، تاریخي، ژبني او نورو اړخونو پراخ بیان وړاندې کوي؛ او قاموس په ځانګړي ډول د لفظ، ریښې، معنا او قرآني استعمال پر روښانولو تمرکز کوي.

سره له دې، کله چې د یوې کلمې یا آیت د مفهوم د دقیق فهم لپاره تفسیري توضیح ضروري وي، له معتبرو تفسیري مآخذونو څخه په لنډ او اړوند ډول استفاده کېږي.

په دې توګه د قاموس خپل حدود خوندي پاتې کېږي او له ژباړې او تفسیر سره یې اړیکه د تکمیل او مرستې اړیکه وي، نه د بدیل کېدو.

۱۱. د استناد علمي بنسټ

د قاموس لغوي او سیاقي تشریحات یوازې پر ژباړیز معادل یا شخصي برداشت نه دي ولاړ. د موضوع او اړتیا له مخې له معتبرو لغوي او تفسیري سرچینو څخه استفاده شوې ده.

د لغوي ریښو او اصلي دلالتونو په څېړنه کې د راغب اصفهاني «مفردات ألفاظ القرآن»، د ابن فارس «مقاییس اللغة»، د ابن منظور «لسان العرب» او د زبیدي «تاج العروس» په څېر مآخذونه مهم ځای لري.

د قرآني استعمال او سیاقي معنا د روښانتیا لپاره د طبري «جامع البیان»، ابن کثیر «تفسیر القرآن العظیم»، قرطبي «الجامع لأحكام القرآن»، ابو حیان اندلسي «البحر المحیط» او ابن عاشور «التحریر والتنویر» په څېر معتبرو تفسیري آثارو ته مراجعه شوې ده.

د مأخذونو انتخاب د هر لفظ، آیت او موضوع له اړتیا سره سم کېږي؛ لغوي مأخذ د لفظ بنسټ روښانوي او تفسیري مأخذ یې قرآني استعمال او سیاق ته وضاحت ورکوي.

۱۲. د قاموس علمي او هدایتي هویت

د «پښتو قرآني قاموس» اساسي هویت یوازې د لغتونو په شمېر یا د کتاب په حجم کې نه دی؛ بلکې د هغه په تدویني منهج کې دی.

دا منهج هڅه کوي:

د قرآن کلمه د لوستونکي له ذهن سره، او د قرآن هدایتي پیغام د هغه له وجدان او ژوند سره ونښلوي.

له همدې امله د اثر علمي هویت د لفظ، ریښې، معنا او سیاق په دقیق تفکیک کې، او هدایتي هویت یې د مسؤلانه، محدود او له آیت سره تړلي تدبر په وړاندې کولو کې څرګندېږي.

پایله

«پښتو قرآني قاموس» د قرآني لغتونو د راټولولو تر څنګ هڅه کوي د لفظ، ریښې، معنا، سیاق او هدایت ترمنځ یوه منظمه اړیکه رامنځته کړي.

د اثر په تدوین کې د مهمو لغتونو هدفمند انتخاب، د لغوي او سیاقي معناوو تفکیک، د تکرار مخنیوی، روانه پښتو، له معتبرو مآخذونو څخه استفاده او د هدایتي استنباط د حدودو مراعات اساسي اصول دي.

دا قاموس د بشپړتیا دعوه نه کوي؛ لکه هر بشري علمي اثر، د اهل علم نقد، تدقیق او اصلاح ته اړتیا لري. علمي نقد او مسؤلانه مشوره د اثر د لا پخوالي او اعتبار وسیله ګڼل کېږي.

د دې علمي او روزنیزې هڅې روح په دې دوو عباراتو کې راټولېدای شي:

«لغت ذهن روښانوي؛ یادونه وجدان راویښوي.»

او:

«له لفظه معنا ته، له معنا څخه فهم ته، او له فهم څخه مسؤلانه تدبر او عمل ته.»

همدا د «پښتو قرآني قاموس» اساسي موخه ده: د قرآني کلمې او لوستونکي ترمنځ داسې علمي او هدایتي پُل جوړول چې د لفظ له پېژندنې څخه د معنا تر فهم، او د معنا له فهم څخه د مسؤلانه تدبر تر دروازې پورې لاره پرانیزي.

الله جل جلاله دې دا هڅه قبوله او د قرآن کریم د فهم او هدایت وسیله وګرځوي، او موږ ټولو ته دې د علم، عمل، هدایت او اخلاص توفیق راپه برخه کړي.

آمین یا رب العالمین

مهم علمي مآخذونه

• القرآن الكريم.
• الراغب الأصفهاني، مفردات ألفاظ القرآن.
• ابن فارس، مقاییس اللغة.
• ابن منظور، لسان العرب.
• الزبیدي، تاج العروس من جواهر القاموس.
• الطبري، جامع البیان عن تأویل آي القرآن.
• ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم.
• القرطبي، الجامع لأحكام القرآن.
• أبو حیان الأندلسي، البحر المحیط.
• ابن عاشور، التحریر والتنویر.

ومن الله التوفیق

مؤلف:
امین الدین سعیدي ـ سعید افغاني

ایمیل:
saidafghani@hotmail.com

لیکنه د: امین الدین «سعیدي ـ سعید افغاني»
۲۰۲۶/۰۹/۰۶