آرشیف

تقریظ

داکتر رحمن خواجه انعام خواجه یف

خلق حیاتی کؤزگوسی

فولکلور خلق حیاتی نینگ کؤزگوسی دیگن گپ بار. بونینگ معناسی شوکه ملت نینگ تاریخی تقدیری، اونینگ باسیب اؤتگن یؤلی، شادلیکلری و اندوهی، کیله جککه بؤلگن آرزو و امیدلری، روحی، قیسقه سی، بوتون بارلیغی فولکلورده نمایان بؤله دی. بونی سیزیش، ادراک ایتیش اوچون خلق آغزه کی اثرلرینی اوقیی بیلیش، اولرده افاده لنگن مضمون نی توغری تلقین قیله بیلیش الزم. داکتر فیض اهلل ایماق نینگ اوشبو رساله سی انه شوندی مرکّب و خیرلی ایشنی کؤزلب بیتیلگن.

داکتر فیض اهلل ایماق علمی دائره لرده خلق آغزه کی ایجادی نینگ توپالووچیسی و فولکلور افغانستانلیک اؤزبیکلر خلق آغزه کی ایجادی اثرلرینی تؤپلب شناس عالم صفتیده تنیلگن. اونینگ نشر قیلیش و اولرنی علمی تحقیق ایتیش گه عائد ایشلری تحسینگه الیق دیر.

حاضرگی دورده اؤرته آسیاده یشاووچی کؤپگینه خلقلر کبی اؤزبیکلرهم تاریخ تقاضاسی بیلن بیر نیچه مملکت حدودیده بؤلینیب یشه ماقده لر. دولتلر آره سیده گی چیگره لرنینگ قتتیقله شیب بارگه نی، باشقه باشقه مملکتلر حدودی ده یشه یاتگن اؤزبیک لر آره سیده گی رابطه لرنینگ سُست له شیب بارگه نی سه یین، بیر زمانلر عمومی مدنیت گه ایگه بؤلگن اؤزبیکلر تیلی، مدنیتی، تفکر طرزیده اؤزیگه خاص عنصرلر کؤزگه چه لینیب بارماقده. بواؤزیگه خاصلیک فولکلورده هم سیزیله دی. قؤلیمیزده گی رساله ده آمو دریانینگ ایککی ساحلیده یشب کیالیاتگن اؤزبیکستان و افغانستان اؤزبیکلری خلق آغزه کی ایجادی ده گی عمومی لیک و اؤزیگه خاص لیک خلق قؤشیقلری مثالیده تحقیق ایتیله دی. رساله نینگ اساسینی افغانستان لیک اؤزبیکلر خلق قؤشیقلری تحقیقاتی تشکیل ایته دی. شونینگ بیلن بیرگه، تحقیقاتچی موضوع نی اؤزبیکستانلیک اؤزبیکلر خلق آغزه کی ایجادی بیلن قیاسی طرزده تحلیل ایتگن. بو جهتدن خصوصا ً ”یار- یار“ و ”ال له“ قؤشیقلری تحقیقی،دققتگه سزاواردیر.

تحلیلدن شو نرسه عیان کؤرینه دیکه، هر ایککی تامان قؤشیقلری عمومی لیکنی سقلب قالگنی حالده، اولر آره سیده معلوم درجه ده اؤزیگه خاصلیک هم موجود، افغانستانلیک اوُزبیکلر فولکلوری عنعنوی عنصرلرنی اؤزیده کؤپراق سه قله ب قالگن کؤرینه دی.

داکتر فیض هلل ایماق اؤز رساله سیده افغانستانلیک اؤزبیکلری خلق قؤشیقلرینی یخلیت حالده، هر تمانلمه تحقیق ایتیشگه سعی کؤرستگن. مولف منطقا ً اساسلی روشده گپنی قؤشیقلرنینگ تصنیفی دن باشله ب، سؤنگره قؤشیقلرنی فولکلورشناسلیک عنعنه لریگه سوینگن حالده، مراسم

قؤشیقلری و مراسمگه عاید بؤلمه گن قؤشیقلر دیگن ایککی کتته تورکوم گه بؤله دی. کیین ایسه، اولرنی موضوع بؤییچه محنت قؤشیقلری، لیریک قؤشیقلر کبی گروه لرگه اجره تیب، قؤشیق لرنینگ سؤز یوریته دی. افغانستانلیک اؤزبیکلر خلق ژانر خصوصیتلری، مضمونی ومندریجه سی حقیده قؤشیقلری نینگ ایچکی توزیلیشی، بدیعی خصوصیتلری هم رساله ده علیحده – علیحده عنوان لر آستیده تحقیق قیلینگن. قؤشیقلرگه عائد مساله لر نینگ بونده ی بتفصیل قمرب آلینیشی مذکور رساله نی اوقیگن کیشی ده افغانستانلیک اؤزبیکلر خلق قؤشیقلری حقیده بیر بوتون تصور حاصل

قیله دی.

شونی هم ذکر ایتیش الزم که، اوشبو تحقیقات نینگ نظری پایدیواری اؤزبیکستان و روسیه فولکلورشناسلیگی اثرلری اساسیگه قوریلگن. بو خصوصیت بیر تاماندن فایده له نیلگن منبع لرده، رساله ده قؤل له نیلگن اصطالح لرده اؤز افاده سینی تاپگن بؤلسه، ایککینچی تاماندن، رساله ده

معلوم درجه ده شورالر دوری فولکلورشناسلیگیگه خاص صنفی یانده شونینگ سیزیلیب توریشیده کؤرینه دی. باشقه تاماندن قره گنده، مذکور نظری اساس تحقیقات نینگ یخلیتلیگینی، علمی خـلـق قـۉشـیـقـلـریخـلـق قـۉشـیـقـلـر صالحیتینی تامینله گن. بو ایسه ایجابی حالدیر.

رساله ده افغانستانلیک اؤزبیکلر خلق قؤشیقلرینینگ پائیتیک توزیلیشی، بند، قافیه، ردیف ، بدیعی صنعتلرنینگ قؤهلل نیشی مسا ٔ له لریگه هم تؤخته لیب اؤتیلگن. فکریمیز چه بو مساله لر ینه ده کینگراق یاریتیلسه رساله نینگ قیمتی بوندن هم آشگن بؤلر ایدی، چونکه فولکلور اثرلری

فقط مضمونی بیلن ایمس بلکه بدیعی ییتوکلیگی بیلن هم جاذبه لی دور. رساله ده قؤشیقلردن کیلتیریلگن پرچه لرده بو نرسه یققال نمایان بؤله دی. مثال صفتیده قوییده گی بیت نی کؤریب چیقه یلیک :

کؤچه دن اؤتر ایدیم، چارله دی قیز،

چرخیم  نی  طنابیگه  باغله  دی  قیز.

عاشق – معشوقلرنینگ مناسبتی نی تصویرالووچی بو بیت نینگ ایککینچی مصراع سیده آبرزلی قیلیب ایتیلیشیچه، قیز عاشقنینگ چرخینی اؤز طنابیگه باغلب آلگن، یعنی ییگیت نینگ اراده سینی طناب بیلن باغلب اؤز اختیاریگه بؤیسوندیرگن. اما معلومکه، اصلیده چرخ طنابگه ایمس،

بلکه طناب چرخگه باغله نه دی، یعنی بو جریان ترتیبی اته یله ب اؤزگرتیریلگن. باشقه چه قیلیب ایتگنده، مصراع ده تجاهل عارف صنعتی اؤرینلی ایشله تیلیب، اؤزیگه خاص گوزه ل افاده یره تیلگن.

نورؤزگه بغشلنگن منه بو بیتده هم گوزه ل ومعنادار رمزنی کؤریش ممکن:

شاخیگه گل تاقه میز. هوکوزینگنی باقه میز،

بیتده گی هوکیزنینگ شاخیگه گل تاقیش تصویری بیر قره شده غلطی تویولیشی ممکن، نورؤز کونلریده شادلیک و طنطنه بیلن دهقانچیلیک ایشلری نینگ باشله نیشی گه اما اصلیده بو اشاره قیلووچی رمزدیر. فولکلور اثرلریده بو کبی گوزه ل صنعتلر، رمزلرکؤپلب اوچره یدی. اولرعلمی اساسده تحلیل ایتیلسه، رمزلرنینگ تاریخی ایلدیزلری آچیب بیریلسه، خلق آغزه کی ایجادی نینگ جاذبه دارلیگی سرلری ینه هم انیق نمایان بؤله دی. رساله ده بوندی تحلیل لریؤق ایمس، اما کیلتیریلگن نمونه لربو موضوع نی رواج لنتیریش اوچون جوده بای امکانیت لرگه ایگه. عین پیتده، رساله نینگ اهمیتی اونده عملگه آشیریلگن تحقیقات، ایریشیلگن یوتوقلر بیلن اؤلچه نه دی. بو جهتدن رساله، شبهه سیز، تحسینگه سزاواردیر.

ییلگه چه نشر ایتیلگن خلق ۱۹8۰ رساله نینگ مقدمه سیده تاکید له نیشی چه، اونده قؤشیقلری تحقیق ایتیلگن. آره دن قریب اوتتیز ییل وقت اؤتدی. بو دور افغانستان خلقلری، اولر جمله سیده افغانستان اؤزبیکلری اوچون هم، مرکًب و مشقتلی زمان بؤلدی. بو دورنینگ واقعه – حادثه لری هم خلق آغزه کی ایجادی نینگ ینگی نمونه لریده اؤز افاده سینی تاپگن بؤلیشی طبیعی دور. بو اثر لر هم اؤز توپالووچیسی و تحقیقاتچی سی نی کوتماقده. داکتر فیض االله ایماق نینگ اوشبو رساله سی، ینه بیر دانشمند نی مذکور دور فولکلورینی تحقیق ایتیشگه رغبت لنتیرسه عجب ایمس.

داکتر رحمن خواجه انعام خواجه یف

تاشکند دولت شرقشناسلیک انستیتوتی،  اوقوتوچی سی.

ارسالی : دکتور فیض الله نهال ایماق