آرشیف

مقدمه:ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، روسیه سه شنبه 23 جون  تاکید کرد کشورش همچنان برای انجام مذاکرات صلح با اوکراین بر اساس تفاهم‌هایی که در مذاکرات استانبول در سال 2022 مطرح شده بود، آمادگی دارد، اما در عین حال در شرایط کنونی، انجام گفت‌وگو با ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین را به دلیل ادامه حملات اوکراین منتفی دانست

اظهارات اخیر ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، سه بُعد به‌هم‌پیوسته از رویکرد کنونی مسکو نسبت به جنگ اوکراین را آشکار می‌سازد: تأکید دوباره بر آمادگی روسیه برای مذاکره، تلاش برای بازسازی روایت مربوط به شکست مذاکرات صلح پیشین، و همچنین قرار دادن جنگ اوکراین در چارچوب رویارویی ژئوپلیتیکی گسترده‌تر میان روسیه و غرب. درک این مواضع مستلزم بازنگری در چارچوب مذاکرات استانبول در سال ۲۰۲۲ و ارزیابی اهمیت آن در روند کلی جنگ است.

مذاکرات استانبول ۲۰۲۲: زمینه و دستورکار

پس از آغاز عملیات نظامی روسیه در اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، چندین دور مذاکره میان نمایندگان روسیه و اوکراین در بلاروس و سپس در استانبول ترکیه برگزار شد. مهم‌ترین دور این مذاکرات در ۲۹ مارس ۲۰۲۲ انجام گرفت؛ جایی که دو طرف درباره جامع‌ترین طرح صلح از زمان آغاز درگیری‌ها گفت‌وگو کردند.

دستورکار چارچوب استانبول بر چند محور اساسی متمرکز بود:

۱. بی‌طرفی دائمی اوکراین

سنگ‌بنای توافق پیشنهادی، تعهد اوکراین به بی‌طرفی دائمی بود. بر اساس پیش‌نویس‌های مورد بحث:

• اوکراین از عضویت در ناتو صرف‌نظر می‌کرد.
• استقرار پایگاه‌های نظامی خارجی در خاک اوکراین ممنوع می‌شد.
• استقرار سامانه‌های راهبردی تسلیحاتی خارجی محدود می‌شد.

از نگاه مسکو، این بند یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های امنیتی روسیه درباره گسترش ناتو به شرق را برطرف می‌کرد.

۲. تضمین‌های امنیتی بین‌المللی

در مقابل بی‌طرفی، اوکراین خواهان دریافت تضمین‌های امنیتی الزام‌آور از سوی قدرت‌های مهم بین‌المللی بود.

کشورهای احتمالی ضامن شامل:

• ایالات متحده آمریکا ،بریتانیا، فرانسه، چین ، ترکیه، آلمان، کانادا، لهستان، اسرائیل

هدف از این سازوکار آن بود که در صورت وقوع تجاوز احتمالی در آینده، این کشورها متعهد به حمایت از امنیت اوکراین باشند.

۳. وضعیت کریمه

یکی از ابتکارات مهم مذاکرات، به تعویق انداختن حل‌وفصل نهایی مسئله کریمه بود.

بر اساس پیشنهاد مطرح‌شده:

• وضعیت نهایی کریمه طی یک دوره ۱۵ ساله از طریق گفت‌وگو بررسی شود.
• دو طرف متعهد شوند برای حل این اختلاف از زور استفاده نکنند.

۴. دونتسک و لوهانسک

آینده مناطق شرقی اوکراین از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات مذاکرات بود.

در پیش‌نویس‌ها پیشنهاد شده بود:

• تصمیم‌گیری نهایی درباره وضعیت دونتسک و لوهانسک به آینده موکول شود.
• این موضوع از طریق مذاکرات مستقیم میان رؤسای جمهور روسیه و اوکراین حل‌وفصل گردد.

۵. محدودیت‌های نظامی

طرفین همچنین درباره موارد زیر گفت‌وگو کردند:

• تعداد نیروهای مسلح اوکراین،
• نوع تسلیحات مجاز،
• محدودیت‌های مربوط به استقرار نیروها و تجهیزات نظامی.

با این حال، در این زمینه توافق نهایی حاصل نشد.

چرا مذاکرات استانبول شکست خورد؟

سه تبیین اصلی درباره شکست روند استانبول مطرح شده است.

روایت روسیه

مسکو معتقد است:

• اوکراین از توافقی که به مراحل پایانی رسیده بود عقب‌نشینی کرد.
• دولت‌های غربی، به‌ویژه آمریکا و بریتانیا، کی‌یف را به ادامه جنگ تشویق کردند.
• موفقیت‌های نظامی اوکراین انگیزه مصالحه را کاهش داد.

روایت اوکراین

کی‌یف استدلال می‌کند:

• گزارش‌های مربوط به کشتار غیرنظامیان در بوچا و دیگر مناطق اشغالی فضای سیاسی لازم برای توافق را از بین برد.
• پیشنهادهای روسیه بیشتر جنبه تحمیلی داشت تا یک توافق متوازن.
• تضمین‌های امنیتی ارائه‌شده از سوی طرف‌های ثالث از شفافیت و ضمانت اجرایی کافی برخوردار نبود.

ارزیابی‌های مستقل دانشگاهی

بسیاری از پژوهشگران روابط بین‌الملل بر این باورند که مذاکرات استانبول نزدیک‌ترین فرصت برای دستیابی به یک توافق سیاسی در سال نخست جنگ بود. با این حال، تغییر شرایط میدانی، افزایش حمایت غرب از اوکراین و بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف، این روند را با شکست مواجه کرد.

تحلیل اظهارات اخیر پوتین

ارجاع مجدد پوتین به چارچوب استانبول چند هدف راهبردی را دنبال می‌کند.

۱. مشروعیت‌بخشی به موضع کنونی روسیه

کرملین با یادآوری مکرر مذاکرات استانبول تلاش می‌کند خود را بازیگری معرفی کند که همواره برای مذاکره آمادگی داشته و مسئولیت تداوم جنگ را متوجه اوکراین و حامیان غربی آن می‌داند.

این روایت در پی تقویت مشروعیت دیپلماتیک روسیه در سطح داخلی و بین‌المللی است.

۲. مذاکره بدون عقب‌نشینی سرزمینی

اگرچه پوتین از آمادگی برای مذاکره سخن می‌گوید، اما هیچ نشانه‌ای مبنی بر آمادگی مسکو برای واگذاری مناطق تحت کنترل روسیه مشاهده نمی‌شود.

در نتیجه:

• روسیه خواهان مذاکره از موضع قدرت است.
• دستاوردهای میدانی را مبنای گفت‌وگوهای آینده می‌داند.
• بازگشت به وضعیت پیش از جنگ را نمی‌پذیرد.

این مواضع با اهداف اعلام‌شده اوکراین سازگاری ندارد.

۳. تردید در امکان گفت‌وگوی مستقیم سیاسی

امتناع پوتین از گفت‌وگوی مستقیم با ولودیمیر زلنسکی بازتاب این دیدگاه روسیه است که حملات اوکراین به داخل خاک روسیه شرایط لازم برای مذاکرات سیاسی را تضعیف کرده است.

با این حال، در عمل چنین رویکردی کانال‌های محدود دیپلماتیک موجود را بیش از پیش محدود می‌کند.

۴. پیوند زدن جنگ اوکراین با نظم امنیتی اروپا

هشدارهای پوتین و سرگئی لاوروف درباره فعالیت‌های ناتو و منطقه بالتیک نشان می‌دهد که روسیه جنگ اوکراین را صرفاً یک منازعه دوجانبه نمی‌داند.

از منظر مسکو:

• جنگ اوکراین بخشی از رقابت گسترده‌تر روسیه و غرب است.
• گسترش ناتو تهدیدی ساختاری علیه امنیت روسیه محسوب می‌شود.
• اوکراین به یکی از کانون‌های اصلی رقابت بر سر معماری امنیتی آینده اوراسیا تبدیل شده است.

بر داشت نهائی این است که از منظر دانشگاهی، ارجاع دوباره پوتین به چارچوب استانبول الزاماً به معنای نزدیک بودن صلح نیست، بلکه تلاشی برای احیای مدلی از مذاکره است که روسیه آن را نسبت به شرایط کنونی مطلوب‌تر می‌داند.

در حالی که محور اصلی مذاکرات در سال ۲۰۲۲ بی‌طرفی اوکراین بود، اکنون موضوعاتی همچون کنترل سرزمینی، وضعیت مناطق الحاق‌شده به روسیه، تضمین‌های امنیتی غرب، بازسازی اوکراین و ترتیبات سیاسی پس از جنگ نیز به عناصر اصلی هر توافق احتمالی تبدیل شده‌اند.

از این‌رو، اگرچه مسکو همچنان از آمادگی برای مذاکره سخن می‌گوید، شکاف میان مواضع روسیه و اوکراین همچنان عمیق است. روسیه خواهان به رسمیت شناخته شدن واقعیت‌های ایجادشده در میدان نبرد است، در حالی که اوکراین بر اصل حاکمیت ملی و تمامیت ارضی خود تأکید می‌کند. در نتیجه، چارچوب استانبول بیش از آنکه یک طرح عملی و آماده برای صلح باشد، به نمونه‌ای تاریخی از یک فرصت دیپلماتیک از دست‌رفته تبدیل شده است که همچنان بر مباحث مربوط به پایان جنگ سایه افکنده است.