آرشیف

اینک (تفسر احمد در آیینۀ یک رساله علمی دکتورا)

دین مقدس اسلام مانند دین اکثریت مطلق مردم افغانستان وبر اساس برآوردهای رسمی (۲۰۲۵)، جمعیت مسلمانان جهان حدود ۲ و یک دهم میلیارد (۲٫۱ میلیارد) نفوس جهان تخمین و شمرده شده هست. این رقم معادل نزدیک به ۲۶٪ جمعیت کل جهان را تشکیل میدهد. شناخت درست ازین دین ضرورت ماست و انتخاب نمی باشد.
دین مقدس اسلام برای تنظیم رابطه ای بنده به الله متعال (عبادات) و برای تنظیم امور انسانها دربین خود ( معاملات ) به دومنبع بنیادی قرآن کریم و سنت رسول الله (ص) استوار هست.  منبع سوم اجماع اُمت متکی به دومنبع اول و منبع چارم قیاس ( أنالوګی) مستند بر دو منبع اولی میباشد که منابع برخورد روزمره و سیستم زندګی و قوانین را در مجتمع اسلامی تنظیم میدارد. پارلمان و مراجع قانون ګزاری در کشور های اسلامی درین چوکات نظریات و فتاوی بهتر و افضل منطبق به شرایط و سطح رشد جوامع خود تنظیم و استقامت میدهند. هر ګونه روش ها و تنظیم واردات و تجرید شد از بیرون و بدون در نظر داشت این اصول او اساسات همیشه ناکام و در وصورت لجاجت در تحمیل آن منجر به قربانی عدید مادی و معنوی شده و جوامع جهان درین خصوص و از جمله افغانستان قربانی های  و تجارب بس بدی را داشته و موجب تراژیدی های نیز شده و در موارد این سلسله با برخورد های افراط وتفریط ادامه دارد. نه ساکت و میخکوب شده در محل واحد و نه هم عجله و شتاب زدګی پروسۀ انکشاف جوامع و خاصتاً منطقه و افغانستان را کم کرده است.

عدۀ بناء بر عدم درک درست عمق قضایا فعالیتهای میدیایی خود را از دین خارج تلقی میکنند و ګمان دارند که کار به جاء کرده اند. تبلیغ دینی یک چیز و مطرح کردن حقایق جامعه و واقعیت های عینی و تعمیم شناخت درست از قضایا و این مسایل چیز و وجیبۀ غیر قابل انکار هر مرکز و مرجع هست که چنین امکان را دارد.

ادیان ابراهیمی با شناخت و فهم ما برای نجات، صلاح و فلاح بشریت برای ضرورت بشر آمده و استفادۀ درست ازین ارزشها، بدون افراط و تفریط سبب و وسیلۀ ممد نجات هست!

شناخت درست و بر جا، دقیق و وارد از منبع اساسی قرآن کریم و سنت صحیح رسول الله (ص) درمطابقت به قرآن کریم، برای جهان ما و مسلمانان و از جمله افغانان  ضروری و استقامت دهنده در حیات امروز بشری هست که به معتقد و غیر معتقد ضرورت آن تقسیم نمی شود. اګر ما درین جامعه زندګی داریم  و جز از جهان ما دین مقدس اسلام هست و و خاصتاً آنهایکه خود را مسلمان میدانند، شناخت درست از اوامر و نواهی وجیبه هست واین یک پروسه هست که از یک جای باید آغاز شود. تفسیر أحمد تلاش ممد و کمک کننده برای این شناخت برای خواص و عوام هست.

این شناخت درست و این جانب قضیه و مسأله در کشور های عربی زبان بخاطر زبان قرآن که زبان عربی هست، شناخت میسر تر و بیشتر قابل دسترس هست. اما در کشور هایکه به زبان عربی صحبت نمی کنند، ترجمه و تفسیر قرآن کریم در تمام ساحات زندګی میتوانند به روش های مختلف مورد استفاده قرار ګیرد.

یکی از مشکلات بینادی زمانی ظهور میکند که احساسات بیشتر و دانش از منابع دین کمتر و خشک باشد و این موجب افراطیت و دین را در انفجار، انتحار و بمب خلاصه کرده و از دین رحمن و رحیم به دین جبار و قهار خلاصه میشود و این آن جانب ضرر هست که بشریت را به مشکلات عدید غیر قابل قبول مواجه ساخته هست.

اګر شناخت از منابع اساسی اسلام ( قرآن کریم و سنت رسول الله – ص ) برای مسلمانان بیشتر قابل دسترس شود و هریک از ما در قابل دسترس شدن این منابع بنیادی کار کنیم و این پروسه را با وسعت نظر و فهم مساعدت کنیم، ما به نحوی ادای رسالت کردیم  و مسلمان را از وابستګی کور و کر از سوء استفاده از جانب عالم نما رها کردیم و  کشیدیم، رسالت بزرګ را ادا کرده ایم. این فهم را عام ساختن  و به این ترتیب برعلاوه ای دیګر وابستګی مردم غیر عربی زبان به افراد تاجر دین و به این ترتیب مانع سؤ استفاده  از دین شدن و به این ترتیب برعلاوه ای دیګر دین را به افراطیت انفجار و انتحار خلاصه نه کردن و یا دین را صرف در پنج بنای مسلمانی خلاصه کردن، ګشنه بودن همسایه و مریضي وی را نادیده ګرفتیم و وجیبه ای  رسیدګی برای مستمند و محتاج به کمک را یکی از مبادی اصلی دین نه پنداشتیم و … ما از فهم درست از دین و عقیدۀ خود خبر نداریم.

اشاعه ای  این فهم  و این منطق سخن وجیبه هست و عدم کمک در فهم درست از منابع اصلی اسلام و قرآن کریم مسؤولیت ما را تراژیدی ملتهای و از جمله افغانها بلند و بلند ترم میبرد. دین اسلام برای صلاح و فلاح و نجات دارین هست، برتریت انسان و انسانیت بر اصل قوم و زبان و … مسایل و مطالب بسیار مهم و فهم درست ضرورت ماست و ما باید بیشتر همین فهم را میسر و قابل تحقق ساخت. همان فهم درست هست که ما باید به صورت متداوم در اشاعه و نشر روح  و متن اصلی منابع دین مقدس اسلام کوشا و آنر را در دستر همه قرار دهیم. مسلمان باید به فهم دین و منابع دین چنان مجهز شود که  دیګر مورد سؤء استفاده قرار ګرفتن اش به حد اقل ویا در صورت احسن ناممکن ګردد و برسد. درین سلسله کار برای اشاعۀ مفاهیم درست قرآن کریم یکی از رسالت های بنیادی هر انسان و مسلمان آګاه ما و جهان و میدیا هست.

درین سلسله چاپ « تفسیر احمد»  تفسیر قرآن کریم به زبان  دری در ۱۲ جلد و هر جلد به طور اوسط ۱۲۰۰ صفحه ( ای پنج) در ظرف مدت پنج سال أخیر قبل از همه  به عون الهی، تألیف امین الدین سعیدی، اهتمام  داکتر صلاح الدین « سعیدي ـ سعید افغاني » و اهتمام انجینر یاسر  به پایان رسید،  الله متعالی  و در عالم اسباب تمام دوستان و همکاران و کسانیکه در تکمیل این تفسیر مساعدت کرده اند، با دعای اجرعظیم برای شان ، چاپ آن الحمد لله صورت ګرفت. درین میان  اجزای از تفسیر احمد بلسان های اردو وپشتو نیز ترجمه وبدسترس علاقمندان قرار گرفته و این سلسله ادامه دارد.
تفسیر احمد به اکثریت مراجع علمی و کتابخانه ای اسلامی و مدارس بزرګ در افغانستان و جهان توذیع، ثبت و راجستر و به دسترس علاقمندان ګذاشت شد.

در سلسله ای استقبال  وتقدیروسیع از تفسیر و ترجمه های قرآن کریم أخیر دانشمند  محترم ما محمد طاهر عبد الظاهر الافغانی  رساله عالی علمی، تحقیقاتی واکادمیک را در چوکات تیزس  داکتری خویش از پوهنتون بین المللی اسلام آباد ، تحت عنوان « الاتجاهات الحدیثه فی التفاسیر باللغه الفارسیه فی افغانستان فی القرن الرابع عشرالهجری ومابعده» (گرایش‌های نوین در تفسیرهای قرآن به زبان فارسی در افغانستان در قرن چهاردهم هجری و پس از آن.)  درسال تعلمی (۱۴۳۹ هـ  ـ ۲۰۲۸ م ) ثبت  وراجستر  تحت شماره (FU/ PHDTQS/S17 ـ  294)  و  تحت إشراف ونظر فضيلة الأستاذ الدكتور/ فضل الرحمن عبد الغفور (حفظه االله ورعاه)الاستاذ دركلية الشريعة والقانون تحریر، نگاشته، دفاع و به نشر رسانیده هست.
این رساله دارای ۷۲۱  صفحه (ای پنچ) میباشد که  با یک مقدمه علمی مؤلف وذکر کلمه ای شکر آغاز میشود. در آغاز رساله اشاره ای مختصر به تأریخ  افغانستان و با تفصیل معلومات درباره ای  افغانستان در قرن ۱۴ هجری، وشماری از مسایل مرتبط، نکات مورد بحث این رساله علمی هست. فصل سوم این تحقیق اکادمیک ذکر و لست تفاسر قرآن عظیم الشأن وترجمهء آن بزبان فارسی/دری، در افغانستان  اختصاص داده شده.
در این بخش به صورت بنیادی بر تفسیر احمد تمرکز داشته و  در باره ویژگی‌های تفسیر احمد تألیف و نوشته ای مولانا امین الدین « سعیدي ـ سعید افغاني »  که (۲۰۱۷  الی ۲۰۲۴م. ) صورت ګرفته، بحث مفصلی را بعمل آورده و برتری های این تفسیر را شمرده است، که قابل دقت و اهتمام خاص بخود می باشد.
مؤلف این رساله علمی محترم محمد طاهر عبد الظاهر الافغانی می نویسد:
مبحث دوم: آشنایی با تفسیر احمد به‌عنوان یک نمونه که شامل  دو مطلب است:

مطلب اول: آشنایی با مفسر، ومطلب دوم: آشنایی با تفسیر.
مؤلف در ادامه بحث بعد از ذکر بیوگرافی  نویسندهء تفسیر احمد می نویسد: در میان تفاسیر فارسی‌زبان، تفسیر احمد از ارزش بالایی برخوردار است و از جمله آثار ممتاز به‌شمار می‌آید، زیرا مفسر گرامی – حفظه‌الله تعالی – کوشیده است اصول علمی و روش‌شناسی تفسیری را حفظ کرده، بین شیوه‌های مفسران قدیم و معاصر پیوند برقرار سازد، و به‌اندازه‌ای از گرایش‌های نوین بهره برده است که تفسیر او را غنی و پربار از موضوعات ارزشمند و مسائل مهم و جذاب ساخته و به شماری زیاد از سؤالات مطرح در ذهن خواننده ای امروز بدون طرح سوال، جواب دینی، علمی و منطقی و تفسیر قرآن به قرآن و احادیث صحیح و جلوګیری جدی از روایات ضعیف مستند ساز تفاصیل قابل فهم و بهره ای عوام و خواص جامعه وخواننده ارایه میدارد.
بر همین اساس می‌توان گفت تفسیر ایشان می‌تواند الگویی شایسته برای مفسران میباشد که پس از او اقدام به نگارش تفسیر قرآن کریم می‌نمایند، و نمونه‌ای صحیح در راه تبیُّین آیات روشن الهی.

در این‌جا به اختصار به مهم‌ترین ویژگی‌ها و خصوصیات تفسیر ایشان اشاره می‌کنیم:

توجه جدی به تفسیر مأثور:  از طریق تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر قرآن با احادیث نبوی، و تفسیر قرآن با آثار صحابه و تابعین – رضوان‌الله تعالی علیهم أجمعین.

توجه به تفسیر به رأی ممدوح:  با استفاده از زبان عربی در تفسیر که با روح قرآن و شریعت اسلامی ناسازگار نیست، و با اجتهاد نیکویی که خداوند به او ارزانی داشته در تبیین آیات.

توجه به مسائل فقهی مرتبط با آیات: با وجود آنکه بیشتر سوره‌های جزء اخیر قرآن مکی‌اند و کمتر آیاتی از احکام در آنها یافت می‌شود، اما وی با تلاش فراوان از هر فرصتی برای بیان احکام شرعی بهره برده و آنها را به‌خوبی تبیین کرده است.

توجه جدی به علوم قرآنی: از جمله بیان آیات مکی و مدنی، ذکر اسباب نزول و دیگر موضوعات مرتبط با علوم قرآن و اصول تفسیر.

توجه به امور اعتقادی:  بر پایۀ روش سلف صالح و پاسخگویی به فرق منحرف و باطل با استناد به آیات قرآن که عقاید آن‌ها را رد می‌کند.

توجه فراوان به مسائل اجتماعی و اخلاقی:  با ارائه و ارزیابی آن‌ها براساس اصول قرآنی و شریعت اسلامی.

بیان فواید و لطایف سوره‌ها و آیات:  که استفاده از آن‌ها ممکن و سودمند است.

ذکر فضائل سوره‌ها و بیان موضوعات و محورهای آن‌ها پیش از آغاز تفسیر سوره: امری که در کمتر تفسیری به زبان فارسی دیده می‌شود.

استفاده از منابع مهم تفسیری، حدیثی، فقهی و فتوایی:  و دیگر علوم اسلامی، از معتبرترین و بهترین کتب این حوزه‌ها.

نکاتی که بر تفسیر او وارد است:

تقریباً هیچ کتابی جز قرآن کریم نیست که نقد و اشکالی بر آن وارد نباشد. خداوند متعال تنها قرآن را کتابی بی‌نقص قرار داده است، درحالی‌که پیشینیان ما نیز به کوتاهی‌های خود در این عرصه اعتراف کرده‌اند.

از این‌رو، باید ما نیز پیش از هر چیز، به نقصان روش‌ها و تحقیقات خود اذعان کنیم، چراکه انسان هستیم و از خطا و لغزش مصون نیستیم، هرچند به قله‌های دانش و درک و بیان رسیده باشیم.

بر این اساس، هرچند تفسیرمولانا، شیخ امین الدین سعیدي سعیدافغاني گرامی – حفظه‌الله تعالی – دارای ویژگی‌هایی است که به‌ نُدرت در تفاسیر فارسی دیده می‌شود، اما اگر با دقت در آن بنگریم، مواردی معدود را می‌توان به عنوان نقد و اشکال بر آن وارد دانست که در ادامه اشاره می‌شود:

ذکر برخی آثار و احادیث تنها به زبان فارسی بدون اشاره به متن عربی آن‌ها، با اینکه در بسیاری از مواضع دیگر، متن عربی و ترجمه فارسی را با هم آورده است.

توجه اندک به تخریج احادیث و داوری در مورد آن‌ها، هرچند در برخی موارد به روایاتی که امام آلبانی – رحمه‌الله تعالی – تخریج کرده استناد می‌کند، ولی به‌طور کلی در تخریج و بررسی صحت احادیث کم‌کاری شده است.

ذکر برخی احادیث و آثار بدون ذکر منبع.

کلی‌گویی در نقل‌ها: مانند اینکه  می‌گوید “مفسران گفته‌اند”، بدون آنـ‌که به منابع و نام آنها اشاره کند.

ارجاع به کتاب‌های منحط رافضی، در حالی‌که اهل سنت منابع غنی و کافی در زبان‌های عربی و فارسی دارند، به‌ویژه در موضوعاتی که مفسر از آنها بهره برده است.

عدم پرداختن به قرائات قرآنی و استفاده نکردن از آنها در گسترش معانی قرآن.

در پایان، این تفسیر را می‌توان تفسیری جامع، ارزشمند و منحصر به‌فرد در میان تفاسیر فارسی‌زبان دانست، به‌ویژه به دلیل رویکرد اجتماعی آن که برای مسلمان معاصر بسیار ضروری و سودمند است. این تفسیر مورد قبول عموم در داخل افغانستان وجهان قرار گرفته و تفسیری روان است که هر فرد فرهیخته‌ای به اندازه توانایی خود می‌تواند از آن بهره ببرد.

همچنین در دسترس همه اقشار علمی قرار دارد، چراکه هم از شیوه‌های قُـدما آنچه لازم بوده را بهره برده و هم از روش‌های صحیح معاصر استفاده کرده تا عطش انسان معاصر را فرو بنشاند. از خداوند متعال توفیق و هدایت می‌طلبیم، که او بر هر چیزی بینا و داناست.

و من الله التوفیق

به نماینده ګی ازشورای علمی مرکزمطالعات ستراتيژیک افغان

دوکتور صلاح الدین سعیدي – سعید افغاني

ایمیل:strategicstudies@yahoo.com ، تیلفون 00447886474638 :

منابع عمده:

»گرایش‌های نوین در تفسیرهای قرآن به زبان فارسی در افغانستان در قرن ۱۴ هـ. و پس از آن«
  نوشتۀ دکتور محمد طاهر عبد الظاهر الافغانی