آرشیف

مقدمه

سن حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها هنگام ازدواج با پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وسلم از موضوعاتی است که در دوره معاصر درباره آن بحث‌های فراوانی صورت گرفته است و در ماه‌های اخیر، گزارش ازدواج مردی سالخورده با دختری جوان در افغانستان با واکنش‌ها و انتقادهای گسترده‌ای در فضای عمومی و اجتماعی همراه شده است. در برابر این انتقادها، شماری از مدافعان چنین ازدواج‌هایی با استناد به مبانی فقهی و تاریخی اظهار داشته‌اند که ازدواج دختران کم‌سن با مردان دارای تفاوت سنی قابل توجه، در چارچوب شریعت اسلامی فی‌نفسه ممنوع نیست و برای تأیید دیدگاه خود، به ازدواج پیامبر اسلام، حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وسلم، با حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها استناد می‌کنند.

آیا آنچه درباره سن حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها هنگام عقد و آغاز زندگی مشترک با پیامبر اسلام نقل می‌شود، از نظر تاریخی و حدیثی تا چه اندازه قطعی و قابل اثبات است؟ آیا روایت مشهور شش‌سالگی در هنگام عقد و نه‌سالگی هنگام آغاز زندگی مشترک، تنها روایت موجود در منابع اسلامی است؟ یا در کنار آن، شواهد و قرائن دیگری نیز در منابع حدیثی، رجالی، تاریخی و سیره وجود دارد که می‌تواند تصویر متفاوتی از سن حضرت عائشه ارائه کند؟

طرح این پرسش به معنای پیش‌داوری درباره صحت یا عدم صحت یک روایت تاریخی نیست؛ بلکه اقتضای یک پژوهش علمی آن است که پیش از استفاده از یک واقعه تاریخی به‌عنوان الگوی توجیه‌کننده یک رفتار اجتماعی معاصر، خود آن واقعه از نظر سند، راویان، متن، زمان و مکان، سازگاری با دیگر گزارش‌های تاریخی و زمینه اجتماعی آن دوره مورد بررسی قرار گیرد.

از این منظر، بحث حاضر نمی‌خواهد صرفاً با تکیه بر حساسیت‌های اجتماعی امروز، یک روایت تاریخی را رد یا تأیید کند؛ بلکه می‌کوشد مسئله را در چارچوب روش تحقیق تاریخی و مطالعات اسلامی بررسی نماید. بنابراین، روایت‌های مربوط به سن حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها هنگام عقد و آغاز زندگی مشترک، وضعیت راویان و طرق نقل آن‌ها، گزارش‌های موجود درباره سن حضرت عائشه و خواهرش اسماء بنت ابی‌بکر، زمان اسلام آوردن عائشه، تاریخ ازدواج و دیگر قرائن تاریخی، در کنار یکدیگر ارزیابی خواهند شد.

در مرحله بعد، یافته‌های تاریخی باید با واقعیت‌های اجتماعی و میدانی جوامع اسلامی معاصر، به‌ویژه جامعه افغانستان نیز مقایسه شود؛ زیرا حتی اگر وقوع یک رویداد تاریخی در گذشته اثبات شود، این پرسش همچنان باقی است که آیا صرف وقوع آن، به‌خودی‌خود می‌تواند مجوزی برای تعمیم آن به همه شرایط، زمان‌ها، افراد و جوامع باشد؟ به عبارت دیگر، میان «اثبات یک واقعه تاریخی»، «حکم فقهی درباره آن» و «توجیه یک پدیده اجتماعی معاصر» باید تفکیک روشنی صورت گیرد.

اصل مطلب : سن عائشه رضی‌الله‌عنها هنگام ازدواج با پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله): بررسی انتقادی در پرتو حدیث، علم رجال، زبان عربی و تاریخ

ادعای رایج که سن عائشه رضی‌الله‌عنها را هنگام ازدواج نه سال می‌داند، نمی‌تواند از مسلمات و بدیهیات تاریخ اسلامی تلقی شود. این نوشتار، بدون جانب‌داری اعتقادی و صرفاً به‌عنوان پژوهشی در حوزۀ حدیث، علم رجال، زبان عربی و گاه‌شماری تاریخی، ابعاد مختلف این مسئله را بررسی می‌کند.

۱. نقد سندی روایات سن نُه سالگی در میزان علم حدیث و رجال

علم رجال از شرایط قبول خبر و صلاحیت راویان بحث می‌کند و تفاوت اساسی روش محدثان با مورخان در ثبت اخبار را نشان می‌دهد. روایات اصلی که سن عائشه را هنگام ازدواج نُه سال دانسته‌اند، عمدتاً از طریق هشام بن عروه یا راویان عراقی نقل شده‌اند.

هشام بن عروه بیش از هفتاد سال نخست زندگی خود را در مدینه گذراند، اما اهل مدینه این روایت را نقل نکرده‌اند. او پس از این مدت به عراق رفت و صیغه‌های مختلف حدیث از طریق راویان عراقی روایت شده است. مؤلف تهذیب التهذیب معتقد است روایاتی که از هشام از طریق اهل عراق رسیده، قابل پذیرش نیست و حتی مالک بن انس نسبت به آن دسته از احادیث او که از طریق عراقی‌ها نقل شده، ملاحظه داشته است (تهذیب التهذیب، ج ۱۱، صص ۴۸ و ۵۱).

امام محمد الذهبی (متوفای ۷۴۸ هـ) در میزان الاعتدال می‌گوید حافظۀ هشام در اواخر عمر ضعیف شده بود: «لکن فی الکبر تناقص حفظه» (میزان الاعتدال، دار المعرفه، بیروت، ج ۴، صص ۳۰۱–۳۰۲).

این نقد سندی، مبنای اصلی روایات سن نُه سالگی را تضعیف می‌کند.

۲. شواهد زبانی از قرآن و حدیث

الف) امام بخاری در کتاب تفسیر خود حدیثی از عائشه نقل می‌کند که هنگام نزول آیۀ «بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَىٰ وَأَمَرُّ» (از سورۀ قمر) «جاریه»‌ای بود و بازی می‌کرد (فتح الباری، شرح صحیح البخاری، ج ۸، ص ۴۸۶، المکتبه السلفیه، قاهره). «جاریه» در زبان عربی به معنای دوشیزه است. منابع تفسیر و حدیث نزول این آیه را حدود هشت سال پیش از هجرت می‌دانند. اگر سن عائشه هنگام نزول را حداقل ده سال فرض کنیم، سن او هنگام ازدواج حدود بیست سال خواهد بود.

ب) بر اساس روایت احمد بن حنبل، پس از درگذشت خدیجه، خوله نزد پیامبر آمد و پیشنهاد ازدواج داد. پیامبر پرسید با چه کسی؟ خوله گفت می‌توانی با «بکر» (دوشیزۀ شوهرنکرده) یا «ثیب» (زنی که قبلاً شوهر کرده) ازدواج کنی و نام عائشه را به‌عنوان بکر ذکر کرد. «بکر» در عربی به معنای دوشیزۀ شوهرنکرده است.

۳. شواهد گاه‌شماری تاریخی

برای تعیین چارچوب زمانی، تاریخ‌های زیر را یادآوری می‌کنیم:

• نزول وحی: حدود ۶۱۰ میلادی
• اسلام آوردن ابوبکر: ۶۱۰ میلادی
• علنی شدن دعوت: حدود ۶۱۳ میلادی
• نامزدی پیامبر با عائشه: حدود ۶۲۰ میلادی
• هجرت: ۶۲۲ میلادی
• انتقال عائشه به خانۀ پیامبر: حدود ۶۲۳ یا ۶۲۴ میلادی

الف) فرزندان ابوبکر در جاهلیت طبری می‌گوید ابوبکر چهار فرزند داشت که همه در دورۀ جاهلیت به دنیا آمده بودند (تاریخ الأمم والملوک، ج ۴، ص ۵۰، دار الفکر، بیروت). اگر عائشه پیش از بعثت متولد شده باشد، نمی‌توانسته هنگام ازدواج نُه ساله باشد.

ب) مقایسۀ سن با اسماء بنت ابی‌بکر منابع معتبر اهل سنت گزارش می‌دهند اسماء ده سال از عائشه بزرگ‌تر بود و در سال ۷۳ هجری در صدسالگی درگذشت (سیر اعلام النبلاء الذهبی، ج ۲، ص ۲۸۹؛ البدایه والنهایه ابن کثیر، ج ۸، صص ۳۷۱–۳۷۲ و منابع متعدد دیگر از جمله ابونعیم، طبرانی، ابن عساکر، ابن اثیر، نووی، هیثمی، عینی، ابن حجر، ابن عبدالبر، صفدی، بیهقی، ملا علی قاری و امیر صنعانی).

اگر اسماء در سال ۷۳ هجری صد ساله بوده، هنگام هجرت حدود ۲۷ یا ۲۸ سال داشته است. با اختلاف ده سال، عائشه هنگام هجرت حدود ۱۷ یا ۱۸ ساله بوده است. اگر ازدواج رسمی در سال اول یا دوم هجری رخ داده باشد، سن او حدود ۱۸ تا ۲۰ سال می‌شود. محاسبات دقیق‌تر بر اساس ولادت اسماء ۲۷ سال پیش از هجرت و اختلاف ده سال، سن عائشه را در سال اول هجرت حدود ۱۷ و در شوال سال دوم هجری (ازدواج رسمی) حدود ۱۹ سال نشان می‌دهد.

ج) اسلام آوردن زودهنگام ابن هشام عائشه را از نخستین پیروان پیامبر و از کسانی می‌داند که در سال‌های نخست بعثت ایمان آوردند (السیره النبویه، ج ۱، صص ۲۲۷–۲۳۴ و ۲۷۱). او پس از هجده نفر ایمان آورد و در آن زمان کودک بود. برای پذیرش دین، کودک باید حداقل بتواند راه برود و سخن بگوید. اگر در سال اول بعثت سه تا پنج ساله بوده باشد، هنگام ازدواج حداقل شانزده تا هجده ساله خواهد بود. منابع دیگر (نووی، مقدسی و ابن هشام) او را جزء هجده نفر اول و در سه سال نخست بعثت (پیش از ورود به دار ارقم) می‌دانند.

د) رابطۀ سنی با فاطمه بر اساس ابن هشام و ابن حجر عسقلانی، فاطمه پنج سال از عائشه بزرگ‌تر بود. ابن حجر می‌گوید فاطمه هنگامی به دنیا آمد که کعبه بازسازی می‌شد و پیامبر سی‌وپنج ساله بود و او حدود پنج سال از عائشه مسن‌تر بود (الاصابه فی تمییز الصحابه، ج ۴، ص ۳۷۷). این اختلاف نیز سن عائشه هنگام ازدواج را حدود شانزده سال نشان می‌دهد.

هـ) نامزدی قبلی با جبیر بن مطعم هشت سال پیش از هجرت، هنگامی که ابوبکر قصد هجرت به حبشه داشت، نزد مطعم رفت تا عائشه را که در قید نامزدی پسرش جبیر بود، تزویج کند؛ اما مطعم به دلیل مسلمان شدن ابوبکر، نامزدی را فسخ کرد. این نشان می‌دهد عائشه سال‌ها پیش از خواستگاری پیامبر، آمادۀ ازدواج بوده است (ابن سعد در الطبقات).

۴. دیدگاه‌های مختلف دربارۀ زمان ازدواج

• بخاری از عائشه نقل می‌کند پیامبر سه سال پس از خدیجه با او ازدواج کرد. خدیجه در سال دهم بعثت درگذشت؛ پس عقد در سال سیزدهم بعثت بوده .
• بلاذری می‌گوید پیامبر چند ماه پیش از هجرت با سوده ازدواج کرد و او نخستین همسری بود که در مدینه با او همبستر شد. الذهبی مدعی است سوده چهار سال تنها همسر پیامبر بود؛ بنابراین ازدواج با عائشه در حدود سال چهارم هجرت رخ داده است.

در هر دو گاه‌شماری، با توجه به شواهد سنی پیش‌گفته، سن عائشه در محدودۀ نوجوانی متأخر تا حدود بیست‌سالگی قرار می‌گیرد (حدود ۱۷–۱۹ یا بالاتر، بسته به فرض اسلام آوردن و سال دقیق ازدواج).لذا به اساس مستندات تاریخی وواقعیت های موجود به این نتیجه میرسیم که روایت سن عائشه رض عنها که آنهار شش ساله ونه ساله معرفی کرده قطعا ضعیف است.

منابع و مآخذ

1. ابن حجر العسقلانی، أحمد بن علی. الإصابة في تمييز الصحابة. تحقیق علی محمد البجاوی. بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ هـ / ۱۹۹۲ م.
2. ابن حجر العسقلانی، أحمد بن علی. تقریب التهذیب. تحقیق محمد عوامة. سوریا: دار الرشید، ۱۴۰۶ هـ / ۱۹۸۶ م.
3. ابن حجر العسقلانی، أحمد بن علی. فتح الباری شرح صحیح البخاری. ج ۸. القاهرة: المکتبة السلفیة، ۱۴۰۷ هـ ق
4. ابن عساکر الدمشقی، علی بن الحسن. تاریخ مدینة دمشق. تحقیق محب‌الدین عمر بن غرامة العمری. بیروت: دار الفکر، ۱۹۹۵ م.
5. ابن کثیر الدمشقی، إسماعیل بن عمر. البدایة والنهایة. ج ۸. بیروت: مکتبة المعارف / دار الفکر العربی.
6. ابن هشام. السیرة النبویة. ج ۱. الریاض: مکتبة الریاض الحدیثة
7. الأنصاری الشافعی، سراج‌الدین عمر بن علی (ابن الملقن). غایة السول فی خصائص الرسول. تحقیق عبد الله بحر الدین عبد الله. بیروت: دار البشائر الإسلامیة، ۱۴۱۴ هـ / ۱۹۹۳ م.
8. البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل. صحیح البخاری. تحقیق مصطفی دیب البغا. بیروت: دار ابن کثیر، الیمامة، ۱۴۰۷ هـ / ۱۹۸۷ م.
9. البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر. أنساب الأشراف. طبق برنامج الجامع الکبیر.
10. البیهقی، أحمد بن الحسین. سنن البیهقی الکبری. تحقیق محمد عبد القادر عطا. مکة المکرمة: مکتبة دار الباز، ۱۴۱۴ هـ / ۱۹۹۴ م.
11. الجزری، عز الدین بن الأثیر. أسد الغابة فی معرفة الصحابة. تحقیق عادل أحمد الرفاعی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۷ هـ / ۱۹۹۶ م.
12. الذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد. تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام. تحقیق عمر عبد السلام تدمیری. بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ هـ / ۱۹۸۷ م.
13. الذهبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد. میزان الاعتدال. بیروت: دار المعرفة.
14. الصفدی، صلاح‌الدین خلیل بن أیبک. الوافی بالوفیات. تحقیق أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفی. بیروت: دار إحیاء التراث، ۱۴۲۰ هـ / ۲۰۰۰ م.
15. الطبرانی، سلیمان بن أحمد. المعجم الکبیر. تحقیق حمدی بن عبد المجید السلفی. الموصل: مکتبة الزهراء، ۱۴۰۴ هـ / ۱۹۸۳ م.
16. العینی، بدر الدین محمود بن أحمد. عمدة القاری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
17. ملا علی القاری، علی بن سلطان محمد. مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح. تحقیق جمال عیتانی. بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ هـ / ۲۰۰۱ م.
18. النووی، یحیی بن شرف. تهذیب الأسماء واللغات. بیروت: دار الفکر، ۱۹۹۶ م.
19. النمری القرطبی، یوسف بن عبد الله بن عبد البر. الاستیعاب فی معرفة الأصحاب. تحقیق علی محمد البجاوی. بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ هـ.
20. الهیثمی، علی بن أبی بکر. مجمع الزوائد ومنبع الفوائد. القاهرة / بیروت: دار الریان للتراث / دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ هـ.