آرشیف

(د اسلام او مسیحیت ترمنځ مهم توپیرونه)

څه موده مخکې او لکه د همیش په توګه ېوشمېر کسان د دین اوسیاست د جدا کولو په هڅو کې په اروپا کې د مسیحیت دین او سیاسیونو د جدال تاریخچه بیانوي او کله باید د مدرنیتی تر نامه لاندې د مسیحیت او د سیاسي قدرتمندانو او حکامو او ټولنه کې د مسیحیت تر نامه لاندې انحرافاتو (چرچیزم) اویا هم دین سره د مبارزې لړۍ  په آب و تاب بیانوي او هغه بیا د اسلام د دین سره په مقارنه او هلته اروپا کې د کلیسا، مسیحیت او سیاست د جداوالې هڅو تفاصیل غواړي او په دې توګه قیاسي مطالب او استدلال کوي. زه دلته داثابتول غواړم چې دا قیال مع الفارق قیاس او کچالو د مڼې سره قیاس او په دې بنا نتیجه ګیرۍ خطاپایلې لري او انسان قضاوت کې ګمراه کوي او ګمراه کړي دي، چې دا ددوی هڅه نه اوله ده او نه م آخره به وي.

دا افراد او ډلې د قیاس مع الفارق حالت سره سره مستدل کول غواړي. په دې مقارنه او مقایسه کې بیا نتیجه ګیری کوي چې ګویا دین له سیاسته جدا ښه دی او ښې پایلې لري او په دغه لړ کې د مسیحیت ددین په نامه اوسني عقاید او کلیسا فیصلې چې ضم د مسیحیت د دینی منابعو شوي، د مسیحت الهی دین ته منسوبوي او په ټوله کې د دین او بیا د ابراهیمی ادیانو په هکله په ټوله کې، کله هدفمند او کله نا خود آګاه او بې خبره، غلطې لارښوونې، په ټوله کې ، ددین او ابراهیمی ادیانو په شمول نفرت او کرکه پاروي. زه به دې باور یېم چې دین او ایمان لرل د بې ایمانه او بې نه بهتره دی اما د افراطیت په صورت کې چې دین د رحمت للعالمین ددین ( د اسلام مقدس دین! – بسم الله الرحمن الرحیم)، د دین په نامه د انفجار، انتحار او تحمیل دین شي، نو بیا بهتره ده چې دا افراطی اعتقادات په کل کې رد او داسلام دین د بشریت د خدمت دین او د انسان د انتخاب او غورکیدو دین د دارینو د نجات موجب او لاره پاتی او انسان ته دخوشبختۍ موجب شي او دا په کل د اسلام دین دی.

ما په خپله مخکنې لیکنه کې لنډ په دغه برخه کې تحلیل وړاندې او د اسلام دین او د مسیحیت د شته تفاوتونو سره سره دوی مې مخاطب کړل چې دوی د دین او اسلام د دین او مسیحیت د تفاوت په نه پیژندلو او د اروپایی ټولنې او نورو اسلامي ټولنو، شریعت او دین  د توپیرونو په عدم فهم مسایل سره خلط او مزج او غلطو پایلو په قیاسی توګه (په اصل کې قیاس مع الفارق)، استدلال ته رسېدل غواړي او د لوستونکو د ګراهۍ لار کې روان دي.

دا مباحث نور ابعاد هم لري خو زه دلته لاندې هڅه کوم چې د اسلام د دین او مسیحیت ترمینځ څه مشترکات او په عمده ډول د شریعت (شریعت حاکمیت غواړي)، توپیرونه په ګوته کړم چې د اسلام دین او شریعت د مسیحیت دین سره چې اکثر مواردو کې د اسلام په تناسب شریعت نه لري او یا د تېرو ابراهیمی ادیانو باندې ېو ډول تکیه کوي، سره برابر او مساوي نه دی.

زما د اوږدې څېړنې او مسلکی تجربه دا راته ثابتوي چې د اسلام دین  او شریعت، نه ملاشاهی او نه د سیکولار دین دی او د مسیحیت له دین سره خپلی ځانګړتیاوي لري، په ځانګړې توګه چې د مسیحیت دین له اصله انحرافی او جعل خوا تللای او تورات داولین ځل لپاره د خپل پيامبر له مړینې روسته درې سوه کاله روسته لیکلې بڼه پيدا کړې.

د اسلام دین د شریعت د لرلو سره،  له سیاسته او تمدنه، نه شي بېلیدای. انساني اسلامی ټولنه د انتخاب په وخت کې دخپل حاکم او واستاځي را غوښتنه لري چې د اسلام په چوکاټ کې یې ورځنۍ او سیاسي ژوند سمبال شي. که ټولنه کې اکثریت مسلمان دی، نو بیا له لدغو اصولو تخلف او نور غیر اسلامی ارزشونه تحمیلول، نه دیموکراسی، نه عدالت او نه دمنلو وړ خبر او تأکید دی.  نو داسې طرح چې دین او بیا د اسلام دین له سیاسته جدا شي، له سره او له هماغې ابتدا غلط پیل او غلط بحث دی. پدي چې:

که دیموکراسی د خلکو حاکمیت، د خلکو لخوا جوړ شوای حاکمیت او پر خلکو د خلکو د استازو له خوا د خلکو د ارزشونو په خدمت کې  حاکمیت وي چې دی.  نو داسې جوړ شوای او مېنځ ته راغلای حاکمیت باید په همدغه چوکات کې د خلکو د غوښتنو او ارزشونو سره سم حاکمیت وکړي او شریعت تطبیق کړي. د شریعت تطبیق د معینو روایاتو د مدونولو او مشروع کولو پرته د سؤ استفادې موجب ګرځي او په نني دولتداری کې هغه ته باید ښکاره او  لیکلې بڼه، او دتسلسل او قوت او تابع قوانینو سره موافق وي.

په دې توګه د اسلامی ټولنې پارلمان د اسلامی اولي اصولو (قرآن کریم، سنت رسول الله …) اصولو نه د شته روایاتو به مېنځ د اصحو روایاتو د انتخاب فرصت لري او له هغو نه بهر نشی تللای.

اسلام دولتداری د امانت سپارل دی او ټولنې امین او استاځی  په شرعی مواردو کې وجیبه، مراجعه اهل الذکر ته ده او أهل ذکر (ملا، عالم، طالب او دینی پوه به شرعی مسایلو کې)، دین مشروع مرجع ده.  هو مسلمان داسلام په چوکات کې مسلمان، ملا، عالم ، او نور دخپل استاځي په توګه خپل وکیل ( په مستقیمه توګه) او حاکم ( کېدای شي مستقیمه او یا غیر مستقیم توګه) غوره کوي او حاکم باید د ملت د ارزشونو او اسلام په چوکاټ کې (په هغه مواردو کې چې اسلامی شرعه او احکام واضح دي)، اوعلما پرې نظارت اواشراف لري (پر اساسي قانون د نظارت شورا، د شورا وکیلان په خپله او د ملت انعکاسات او اعتراضات، یعنی د اسلام ددین سره سم قوانین او مقررات جوړول)، د قانون د تصویب او عملی کېدو باندې نظارت ولري.

د مشروع، مدون قانون او مقررې د تطبیق پروسیجرونه او د قانون په چوکاټ کې د  قانون حکومتداري کول د کار اساس جوړوي! هو د اسلامی ټولنې پارلمان په هغو مواردو او له اسلامی اصولو او منابعو نه د شته  روایاتو پر بنسټ قوانین اومقررات په مشروع ډول مدون او تصویبوي. انتخاب د شته روایاتو او د اسلام د دین سره په کلګه تړاو لري او له هغو بهر نشي تصویبیدای.

دا چې د پاکستان په موجود پارلمان کې چې د اسلام مدعی او ټیکه دار ځان بولي، څنګه يې په پارلمان کې د همسکسوالو قانون نافذ شو او اوس هم د مولانا فضل الرحمن په توافق نافذ دی، هم پوښتنه راولاړوي چط دغه پارلمان د خلکو استازی نه دی، اوکه اسلامی وای نو ورنه به داسي غیر اسلام قانون به نه پاسیدای او نه تنفیذیدای.

دلته په ځانګړې توګه دغه یو اړخ ستاسې په خدمت کې وړاندې کوم. په دغه برخه کې د احمد له تفسیره – مؤلف امین الدین سعیدي او نورو منابعو او لیکنو، ګټه اخیستل شوې ده.

اسلام او مسیحیت د نړۍ له سترو ادیانوڅخه دي. دواړه د ابراهیمي ادیانو له کورنۍ سره تړاو لري او په یو شمېر موضوعاتو کې ګډ ټکي هم لري.

مسلمانان پر عیسی علیه السلام ایمان لري، هغه د الله تعالی له سترو پیغمبرانو څخه ګڼي، د هغه معجزه‌ ناک پیدایښت مني او پر هغه نازل شوی انجیل ( په خپل اصلي الهي شکل د الله) وحی ګڼي.

مسیحیت هم د خدای، وحی، اخلاقو او آخرت په اړه بنسټیز دیني تعلیمات لري. خو د دغو ګډو ټکو ترڅنګ، اسلام او د مسیحیت عمده دودونه په ځینو بنسټیزو او اساسي عقیدوي مسئلو کې څرګند توپیرونه لري. لاندې یې یو څو شمیرو.

۱- د الله تعالی د ذات او توحید په اړه

د اسلام تر ټولو اساسي عقیده، چې په ډېرو مواضعو او سورۀ اخلاص ( قل هو الله أحد…) کي بیان شوې، توحید ده. اسلام دین کې، الله تعالی یو دی، شریک نه لري، نه یې څوک زېږولي او نه له چا زېږېدلی دی، او هېڅوک د هغه سیال او برابر نه دی.

له همدې امله په اسلام کې عبادت، دعا او د بندګۍ وروستۍ تکیه یوازې الله تعالی ته ځانګړې ده.

په عمده مسیحي عقیده کې بیا د تثلیث تعلیم مرکزي مقام لري: یو خدای په درې اقانیمو ـ پلار، زوی او روح القدس ـ کې پېژندل کېږي. مسیحیان دا درې جلا خدایان نه ګڼي، بلکې د یوه خدای په ذات کې یې درې اقانیم بولي.

«اقانیم»: د  «اُقنوم» جمع ده. دا اصطلاح په مسیحي الهیاتو کې کارېږي.

اسلام تثلیث نه مني او د الله تعالی وحدانیت بې له داسې وېش او شریک څخه بیانوي. قرآن وایي:

﴿وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ﴾ (النساء: ۱۷۱)

نو د اسلام او عمده مسیحیت ترمنځ تر ټولو بنسټیز توپیر د خدای د ذات د پېژندنې په همدې مسئله کې دی.

۲ـ د عیسی علیه السلام مقام

اسلام عیسی علیه السلام ته ډېر لوړ مقام ورکوي. هغه مسیح، د مریم علیها السلام زوی، د الله بنده او رسول ګڼي. مسلمان د عیسی علیه السلام نبوت نه شي ردولای؛ پر هغه ایمان د اسلامي عقیدې برخه ده.

قرآن کریم وایي: ﴿إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ﴾ (النساء: ۱۷۱)

اسلام د عیسی علیه السلام معجزه‌ ناک پیدایښت هم مني، خو دا معجزه د هغه د الوهیت دلیل نه ګڼي. قرآن د آدم علیه السلام مثال وړاندې کوي: ﴿إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ﴾ (آل عمران: ۵۹)

په عمده مسیحي عقیده کې عیسی مسیح یوازې پیغمبر نه، بلکې د «زوی» په توګه الهي مقام لري او د تثلیث له عقیدې سره تړل کېږي. اسلام دا عقیده نه مني. د اسلام له نظره عیسی علیه السلام د الله تعالی ستر رسول دی، خو الله یا د الله زوی نه دی.

۳ـ د صلیب په اړه توپیر

د عمده مسیحي عقیدې له مخې د عیسی مسیح مصلوب کېدل، مرګ او بیا را ژوندي کېدل د مسیحي ایمان له مرکزي عقایدو څخه دي. د نجات مسیحي نظریات تر ډېره له همدې پېښې سره تړاو لري.

قرآن کریم بیا د عیسی علیه السلام په اړه وایي: ﴿وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ. سورت النساء/۱۵۷﴾

او ورپسې فرمایي: ﴿بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ﴾ (سورت النساء/۱۵۸).

له همدې امله د عیسی علیه السلام د صلیب مسئله د اسلام او عمده مسیحیت ترمنځ له څرګندو عقیدوي توپیرونو څخه ده.

۴ـ د ګناه او نجات مفهوم

اسلام د انسان د فردي مسؤولیت اصل بیانوي. انسان د بل چا د ګناه بار نه وړي (سورت الأنعام/۱۹۴))

انسان تېروتنه کوي، خو د توبې دروازه ورته پرانیستې ده. هغه د خپلې ګناه د بښنې لپاره مستقیم الله تعالی ته رجوع کوي. اسلام د «موروثي ګناه» هغه نظریه نه مني چې د آدم علیه السلام ګناه ټول انسانان په ذاتي ډول ګناهکار کړي وي.

په مسیحي الهیاتو کې، په ځانګړي ډول د ډېرو تاریخي کلیساوو په تعلیماتو کې، د آدم د سقوط او د انسان د ګناه حالت مهم ځای لري، او د مسیح د نجات‌بښونکي عمل له لارې له ګناه څخه خلاصون مرکزي موضوع ده. د دې مسئلې په تفصیلي تشریح کې د مسیحي فرقو ترمنځ توپیرونه هم شته.

اسلام بیا نجات د ایمان، توبې، نېک عمل، اطاعت او تر ټولو پورته د الله تعالی له رحمت سره تړي. انسان د خپلو اعمالو مسؤول دی، خو یوازې پر خپل عمل د استحقاق دعوه نه شي کولای؛ د الله رحمت بنسټیز دی.

۵ـ د پیغمبرانو او نبوت په اړه

اسلام پر ټولو هغو پیغمبرانو د ایمان امر کوي چې الله تعالی رالېږلي دي. آدم، نوح، ابراهیم، موسی او عیسی علیهم السلام ټول د همدې نبوي سلسلې برخې دي.

د اسلام له مخې محمد ﷺ خاتم النبیین دی: سورت الاحزاب/۴۰ ﴿وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ﴾

له همدې امله مسلمانان محمد ﷺ د الله تعالی وروستی پیغمبر ګڼي.

مسیحیت محمد ﷺ د پیغمبر په توګه نه مني. همدا د دواړو دینونو ترمنځ یو بل اساسي توپیر دی.

۶ـ د وحی او مقدسو کتابونو په اړه

اسلام پر هغو اصلي الهي کتابونو ایمان لري چې الله تعالی خپلو پیغمبرانو ته نازل کړي دي؛ لکه تورات، زبور او انجیل. قرآن کریم بیا وروستی الهي کتاب ګڼل کېږي چې پر محمد ﷺ نازل شوی دی.

قرآن د ځان په اړه وایي:   (الحجر/۹) ﴿إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ﴾

په مسیحیت کې بایبل ـ د زاړه او نوي عهدنامې مجموعه ـ مقدس کتاب دی. د نوي عهدنامې انجیلونه د عیسی مسیح د ژوند، تعلیماتو، مرګ او بیا راژوندي کېدو روایتونه وړاندې کوي.

دلته یو مهم اصطلاحي توپیر شته: په اسلامي اصطلاح کې «انجیل» هغه وحی ده چې الله تعالی عیسی علیه السلام ته ورکړې وه؛ په مسیحي استعمال کې «Gospels» عموماً د متی، مرقس، لوقا او یوحنا هغو لیکنو ته ویل کېږي چې د عیسی مسیح د ژوند او تعلیماتو روایتونه دي. نو د «انجیل» کلمه په دواړو دیني چوکاټونو کې عین اصطلاحي مفهوم نه لري.

۷ـ د انسان او الله تعالی ترمنځ اړیکه

په اسلام کې انسان کولای شي بې له کوم دیني منځګړي خپل رب ته دعا، توبه اواستغفار وکړي.(غافرسوره/۶۰)

اسلام عبادت یوازې الله تعالی ته ځانګړی کوي. عالم، امام او بل نېک انسان د دین ښوونه کولای شي، خو د الله تعالی پر ځای د عبادت مستحق نه دی.

په مسیحیت کې د انسان او خدای د اړیکې په تشریح کې د مسیحي فرقو ترمنځ د پام وړ توپیرونه شته. د مسیح مقام، کلیسا، روحاني خدمت او شفاعت په کاتولیک، ارتودوکس او پروتستانتي دودونو کې په یوه ډول نه تشریح کېږي. له همدې امله په دې برخه کې د ټول مسیحیت لپاره یوه واحده جمله کارول دقیق نه دي.

۸ـ ګډ اخلاقي ټکي

د عقیدوي توپیرونو ترڅنګ، اسلام او مسیحیت ګڼ ګډ اخلاقي ارزښتونه هم لري. دواړه د رحم، عدالت، صداقت، عفت، د مور او پلار درناوي، له اړمنو سره د مرستې او له ظلم او اخلاقي فساد څخه د ځان ساتلو تعلیمات لري.

اسلام عیسی علیه السلام ته سپکاوی نه کوي؛ برعکس، پر هغه ایمان د مسلمان د عقیدې برخه ده. اصلي اختلاف د هغه د مقام او ماهیت په تفسیر کې دی: مسیحیت هغه د خپل مرکزي الهي او نجاتي عقیدې په چوکاټ کې پېژني، په داسې حال کې چې اسلام هغه د الله تعالی بنده، مسیح او ستر رسول ګڼي.

ټولیزه پایله:

اسلام او مسیحیت په ځینو تاریخي، نبوي او اخلاقي موضوعاتو کې ګډ ټکي لري، خو د دوی ترمنځ بنسټیز عقیدوي توپیرونه هم شته. تر ټولو مهم توپیرونه د الله تعالی د وحدانیت او تثلیث، د عیسی علیه السلام د مقام، صلیب، ګناه او نجات، نبوت او وحی په مسئلو کې دي.

اسلام خپل پیغام د خالص توحید پر بنسټ ولاړوي: الله تعالی یو دی، یوازې هغه د عبادت مستحق دی، انسان د خپل عمل مسؤول دی، د توبې دروازه ورته پرانیستې ده، او محمد ﷺ د پیغمبرانو د سلسلې وروستی رسول دی.

له همدې امله د اسلام او مسیحیت د مقایسې سمه لاره دا نه ده چې یوازې د دواړو ګډ ټکي یا یوازې اختلافات بیان شي؛ بلکې باید ګډ اصول هم وپېژندل شي او بنسټیز عقیدوي توپیرونه هم په روښانه، عادلانه او درناوي ډکه ژبه بیان شي.

په شرعي او عملي احکامو کې هم د اسلام او مسیحیت ترمنځ مهم توپیرونه شته. البته د مسیحیت د کاتولیک، ارتودوکس او پروتستانت څانګو ترمنځ هم په عملي احکامو کې اختلاف شته، نو ټول مسیحیان په هره مسئله کې یو شان حکم نه لري.

مهم توپیرونه یې دا دي:

1. عبادت: په اسلام کې پنځه وخته لمونځ، روژه، زکات او حج ټاکلي شرعي عبادات دي. په مسیحیت کې عبادتونه او کلیسایي مراسم شته، خو د اسلامي شریعت په څېر د پنځه وخته لمانځه، رمضان روژې، زکات او حج هماغه نظام نه لري.
2. حلال او حرام خوراک: اسلام د خوړو لپاره مشخص احکام لري؛ لکه د خنزیر د غوښې حرمت، د وینې حرمت او د شرعي ذبحې احکام. په ډېرو مسیحي دودونو کې د زاړه عهدنامې د خوړو ډېری محدودیتونه پر مسیحیانو لازم نه ګڼل کېږي.
3. شراب: په اسلام کې مسکرات حرام دي. په ډېرو مسیحي کلیساوو کې شراب په مطلق ډول حرام نه ګڼل کېږي، او په ځینو کلیسایي مراسمو کې هم کارول کېږي؛ البته مستي او افراط عموماً غندل کېږي.
4. واده او طلاق: اسلام نکاح یو شرعي تړون ګڼي، مهر ټاکي، د مېړه او مېرمنې حقوق او مسؤولیتونه بیانوي، طلاق ته هم د ځانګړو احکامو په چوکاټ کې اجازه ورکوي. په مسیحیت کې، په ځانګړي ډول د کاتولیک دود له مخې، واده مقدس او اصولاً نه ماتېدونکی تړون ګڼل کېږي؛ د طلاق او بیا واده احکام د مسیحي فرقو ترمنځ توپیر لري.
5. تعدد زوجات: اسلام د شرایطو او عدالت په قید تر څلورو مېرمنو پورې اجازه ورکوي: ﴿فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ﴾ (النساء: ۳). په معاصر عمده مسیحیت کې یو مېړه او یوه مېرمن د واده منل شوی اصل دی.
6. میراث: اسلام د میراث تفصیلي شرعي نظام لري او د وارثانو ونډې په قرآن او سنتو کې ټاکل شوې دي. په معاصر مسیحي ژوند کې عموماً د میراث لپاره د دولت مدني قوانین عملي کېږي، نه د اسلام په څېر یو واحد مفصل دیني میراثي نظام.
7. طهارت: په اسلام کې اودس، غسل، د جنابت احکام، د حیض اړوند احکام او د لمانځه لپاره طهارت ځانګړی فقهي نظام لري. مسیحیت د پاکوالي او بپتسمې مذهبي مفاهیم لري، خو د اسلامي فقهې په څېر د ورځني عبادت لپاره د اودس او غسل هماغه شرعي نظام نه لري.
8. قضايي او ټولنیز احکام: اسلامي شریعت یوازې شخصي عبادات نه، بلکې نکاح، طلاق، میراث، معاملات، پورونه، تجارت، قسمونه، جزايي احکام او نورې ټولنیزې چارې هم رانغاړي. معاصرې مسیحي کلیساوې عموماً د دې ټولو لپاره د یوه جامع کلیسایي شریعت پر ځای تر ډېره د هېوادونو له مدني او جزايي قوانینو سره تعامل کوي.

لنډه پایله: د اسلام او مسیحیت توپیر یوازې په عقیده کې نه دی؛ په عباداتو، خوراک، نکاح او طلاق، میراث، طهارت، مالي معاملو او د ټولنیز ژوند په احکامو کې هم مهم توپیرونه لري.

په اسلام کې شریعت د انسان د فردي عبادت ترڅنګ د کورني، مالي او ټولنیز ژوند لپاره هم مفصل احکام وړاندې کوي؛ په مسیحیت کې د عملي دیني احکامو جوړښت د کلیساوو او فرقو له مخې ډېر متفاوت دی.

نو مسیحیت له سیاسته جدا کېدای شي خو د اسلام دین او شریعت په هغه تولنه کې چې اکثریت مطلق مسلمان وي او اسلمی حاکمیت ددوی په خدمت کې باید وي، نه شي جدا کېدای او داسې د جدا کېدو بحث به سره نباید مطرح کړای شي. د ملت د ارادې پر بنیاد حاکمیت یعنی در اسلامی د ارزشونو سره سم حاکمیت او مربوطه قوانین تنظیمول ، اجراکول او مراعتول دي.                     و علی الله توکلنا و الیه المصیر

داکتر صلاح الدین سعیدی ۰۰۴۴۷۸۸۶۴۷۴۶۳۸  strategicstudies@yahoo.com