آرشیف

جنگ اوکراین امروز(24 فبروی 2026) وارد پنجمین سال شد. اما مقدمات این جنگ در سال 2008 آغاز یافته بود؛ زمانیکه جورج دبلیو بوش پسر، رئیس جمهور ایالات متحده امریکا در نشست ناتو در شهر بخارست از دوم تا چهارم اپریل 2008، از عضویت اوکراین به ناتو سخن گفت و از ناتو خواست تا این کشور و کشور گرجستان را در مسیر عضویت به ناتو قرار دهند.

تصمیم بوش پسر از عضویت اوکراین به ناتو برای مسکو شوک آور و غیر قابل پذیرش بود. اوکراین در واقع آخرین دیوار امنیتی روسیه بود که اگر ناتو آنرا ویران می کرد با دستانش می توانست گلوی روس ها را د رسنت پترز بورگ و مسکو برای خفه کردن فشا ردهد. غرب به سیادت امریکا قبلاً تمام کشورهای اروپای شرقی و جمهوریت های بالتیک شوروی را که همه حیاط خلوت روس ها در دوران شوروی بودند بدون شلیک یک گلوله فتح کرده بود و همه را عضوپیمان نظامی خود ناتو ساخته بود.   اما بیرون ماندن اوکراین از ناتو برای روس ها اهمیت حیاتی و استراتژیک داشت. چونکه اوکراین کشورهای کوچک بالتیک نبود که رفتن و نرفتنش در ناتو برای مسکو چندان مهم نباشد. اوکراین کشوری با چهل ملیون جمعیت و صد ها هزار نیروی نظامی از ظرفیت بالای نظامی و امنیتی برخوردار بود که می توانست روسیه را با حمایت غرب تهدید کند و روزگار روس ها را تلخ و سیاه  بسازد.

انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در سال 2010

پس از علنی شدن دیدگاه بوش پسر برای عضویت اوکراین به ناتو، مسکو وارد میدان اوکراین شد تا نخست از طریق سیاسی جلو شکل گیری دولت طرفدار امریکا و غرب را بگیرد. انتخابات ریاست جمهوری اوکراین در سال 2010 میدان رقابت نفوذ روسیه و غرب شد. در این انتخابات بسیاری از رای دهندگان روسی زبان ولایات شرق، شمال شرقی و جنوبی  اوکراین به “ویکتور یانو کویچ” سیاستمدار طرفدار روسیه رای دادند. او در دور دوم این انتخابات بر “خانم یولیا تیموشینکو” صدراعظم وقت اوکراین رقیبش با اندکی بیشر از دو درصد رای به پیروزی رسید. یانوکویچ مخالف سخت عضویت اوکراین به اتحادیۀ اروپا بود و هرچند از توسعۀ روابط با این اتحادیه حمایت میکرد.  یانوکویچ از همان آغاز پیروزی با مخالفت سیاست مداران و احزاب سیاسی طرفدار اروپا و غرب که بیشتر رای ولایات غربی اوکراین را با خود داشتند، روبرو بود. او پس از امتناع از امضای قراردادی که اوکراین را به اتحادیۀ اروپا نزدیک می کرد و به جای آن امضای قراردادی با روسیه جهت اخذ وام و خرید گازارزان، موجب تشدید مخالفت ها و اعتراضات در پارلمان و خیابانها شد. تظاهرات خیابانی مخالفان  که روزهای اخیر به خشونت کشیده شد و صدها نفر کشته و زخمی بجا گذاشت، از نوامبر2013  آغاز شد و به سال 2014 کشیده شد. یانوکویچ در 22 فبروری 2014 با  رای نمایندگان مخالف در پارلمان و در نتیجۀ اعتراضات خیابانی از قدرت برافتید. سپس در انتخابات ماه می 2014 اوکراین “پتروپروشنکو” مرد تاجر و طرفدار غرب بریاست جمهوری رسید و در انتخابات سال 2019 ولادیمیر زلنیسکی یکی از کمدین های اوکراینی که رهبری حزب خادم ملت را بدوش داشت پیروزی یافت و رئیس جمهور اوکراین شد.

آغاز جرقۀ آتش جنگ در شرق اوکراین

پس از برکناری یانوکویچ که مخالفان او یعنی اوکراینی های طرفدار اتحادیۀ اروپا و غرب پیروز شده بودند، اما اوکراینی های مخالف به خصوص در شرق و جنوب کشور که بیشتر روسی زبان و طرفدار روسیه بودند، خود را بازنده یافتند. روسیه نیز خشمگین شد و احساس می کرد که امریکا و اتحادیۀ اروپا در این توطئه و خصومت علیه روسیه نقش اصلی دارند و میخواهند اوکراین را به عنوان دشمن در برابر روسیه قرار دهند.

روسی تباران  و طرفداران روسیه در شرق و جنوب در شبه جزیرۀ کریمه که جمهوری خودمختار مربوط اوکراین می شد  دست به اعتراض زدند و برکناری یانوکویچ را غیر قانونی و کودتا خواندند.

تصرف بی سروصدای شبه جزیرۀ کریمه

روز بیست و هفتم فبروری 2014 نظامیان روسی بدون یونیفورم رسمی بی سروصدا و هیچ مقاومتی با کمک مردم و هم چنان حکومت محلی، کریمه را تصرف کردند. پارلمان کریمه سرگی آکسینوف را به عنوان صدراعظم جدید این شبه جزیره انتخاب کرد و او از روسیه کمک بیشتر نظامی خواست. در حالی که دولت اوکراین در کی یف این را تجاوز روسیه و غیرقانونی خواند، کریمه در یک همه پرسی شانزدهم مارچ 2014 که در واقع از سوی حکومت مورد حمایت روسیه برگزار شد، ادغام خود را به روسیه اعلان کرد.

شرق اوکراین از 2014 تا 2022

پس از برکناری یانوکویچ و تصرف آسان و بی سروصدای شبه جزیرۀ کریمه در اوایل 2014 توسط روسیه، روسی تباران و روسی زبانان ولایت های لوهانسک و دونتسک و طرفداران روسیه در این دو ولایت شرقی اوکراین که با نام حوزۀ صنعتی دونباس نیز شناخته می شود، کنترل بخش های زیادی ولایات مذکور را بدست گرفتند و به نام جمهوری های لوهانسک و دو نتسک اعلان استقلال کردند. آنها از کشورهای دنیا خواستند که استقلال شانرا به رسمیت بشناسند.  روسیه هرچند، استقلال جمهوری های لوهانسک و دونتسک را به رسمیت نشناخت، اما این جمهوری های خودخوانده بصورت غیر رسمی و غیر مستقیم از حمایت تسلیحاتی و مالی مسکو برخوردار بودند.

دولت اوکراین در کی یف از همان آغاز برای سرکوبی جدایی طلبان هر دو ولایت وارد جنگ شد. کی یف پس از پنج ماه جنگ که بیش از 2600 نفر ازدوطرف قربانی شدند با میانجیگری اروپایی ها نخستین توافق آتش بس را با جدایی طلبان در شهر میسنک پایتخت روسیۀ سفید یا بلا روسیه امضا کرد که توافق منسک 1 خوانده می شود. اما عمر این آتش بس کوتاه بود و آتش جنگ دوباره زبانه کشید.

با تشدید آتش جنگ و میانجیگری دوبارۀ اروپایی ها، توافق مینسک 2 در فبروری 2015 با حضور نمایندگان روسیه، اوکراین، رهبران جدایی طلبان لوهانسک و دونتسک و نمایندگان سازمان امنیت و همکاری اروپا امضا شد. این توافق نیز اجرایی نشد و جنگ ادامه یافت.

استقرار نیروهای نظامی روسیه در مرز اوکراین

با ادامۀ جنگ در حوزۀ دونباس روسیه ده ها هزار نیرو را در بهار 2021 نزدیک مرزهای اوکراین مستقر کرد و سپس به شمار این نیروها در مرز افزود. سرانجام با برسمیت شناختن استقلال جمهوری های لوهانسک و دونتسک در 21 فبروری 2022 توسط پوتین رئیس جمهور روسیه، توافق مینسک 2 تحقق نایافته پایان یافت و سه روز بعد یعنی در 24 فبروری  تجاوز نظامی روسیه به اوکراین آغاز شد.

عملیات ویژه

پوتین رئیس جمهور روسیه جنگ و تجاوز نظامی خود را به اوکراین، عملیات ویژه نامید و هدف خود را غیر نظامی سازی، نازی زدایی،  حفاظت از مردم دونباس و جلوگیری از گسترش ناتو بسوی روسیه خواند.

وقتی یورش نظامی روسیه در 24 فبروری 2022 به اوکراین آغاز شد، ارتش روسیه با کاروان بزرگ تانک، توپخانه، انواع راکت و وسایل زرهی با حمایت نیروهای هوایی خود به طول 65 کیلومتر تا حومۀ کی یف رسید که همه حتی غربی های متحد اوکراین از سقوط و شکست دو هفته ای اوکراین و دولتش سخن می گفتند، اما روس ها نه کی یف را گرفتند و نه دولت اوکراین سقوط کرد. ارتش مهاجمش نه تنها از دروزاه های کی یف برگشت که از شمال شرق اوکراین و بسیار مناطق دیگر به وسعت هزاران کیلومتر عقب نشست و جنگ را به شرق اوکراین محدود و متمرکز کرد.

چهار سال جنگ ناتمام روسیه بر سر تصرف ناتمام چهار ولایت اوکراین

روسیه پس از ناکامی در تصرف کی یف و سرنگونی حکومت زلنسکی، جنگ را به شرق و جنوب شرق اوکراین محدود کرد تا چهارولایت: “لوهانسک”، “دو نتسک”(حوزۀ دونباس) در شرق،  “خرسون” و “زاپوریژیا” در جنوب شرق را بصورت کامل تصرف کند. روسیه ادغام این چهار ولایت را  بعد از همه پرسی نمایشی در 28 سپتمبر 2022 به خاک خود اعلان کرد اما پس از چهار سال جنگ خونین هنوز به این هدف نرسیده است. روسیه تنها قلمرو ولایت لوهانسک را در تصرف دارد و بخش زیادی از دونتسک را، در حالی که بخش های زیاد دو لایت خرسون و زاپوریژیا هنوز در دست اوکراینی ها قرار دارد.

روس ها در یک سال گذشته پیشروی آهسته و پیوسته برای تصرف ولایت دونتسک داشتند و 4700 کیلومتر از خاک اوکراین متصرف شدند، اما برای تصرف تمام مناطق باقی مانده از دونتسک و دو ولایت دیگر راه دشوار و خونینی را تجربه می کنند و ادامه میدهند. هر چند روسیه  تلفات نظامی خود را در جنگ همیشه کتمان می کند و یا بسیار اندک می گوید، اما منابع مختلف شمار این تلفات را بسیار بالا حتی تا یک ملیون و دوصد هزا رنفر تخمین می زنند. بی بی سی روسی و سازمان مستقل “مدیازونا” ادعا کرده اند که 177 هزار نیروی نظامی روسی تا حالا در جنگ اوکراین کشته شده اند. برخی منابع دیگرتلفات نیروی روسیه را تا  325 هزار کشته و هشتصد هزار زخمی می گویند.

دفاع سرسختانۀ اوکراینی ها در خطوط مقدم جنگ

اینکه اوکراین بدون کمک و حمایت نظامی امریکا و اروپا نمی توانند جنگ را حتی برای چند ماه با روسیه ادامه دهند، تردیدی نیست، اما نکتۀ قابل توجه  در طول جبهات جنگ و در خطوط مقدم جبهات این است  که اوکراینی ها علی رغم کمبود و ضعف شان از نظر نیروی انسانی و نیروی ذخیره و از نظر مهمات و تسلیحات در برابر روسیه با سرسختی شگفت آوری می جنگند.

اوکراینی ها در طول جنگ تا حالا چهار موفقیت مهم داشتند:

1 –  قوای بحری روسیه را در بحیرۀ سیاه زمین گیر کردند و “مسکوا” بزرگترین کشتی جنگی روسیه را در این بحیره در سال 2023 غرق کردند. اوکراینی ها در این سال بیش از بیست کشتی روسیه را در شبه جزیرۀ کریمه و بحیره سیاه یا غرق کردند و یا آسیب رساندند به حدی که روس ها مجبور شدند سایر کشتی های نظامی خود را از کریمه به بندر نووروسیسک منتقل سازند.

2 – بازداشتن هواپیما های روسیه از تسلط مطلق بر آسمان اوکراین پس از شروع جنگ. اوکراینی ها موفق شدند که پس از تهاجم روسیه در فبروی 2022  بوسیلۀ دافع هوا از کنترل کامل هواپیماهای روسی بر آسمان اوکراین جلوگیری کنند. از آن بعد روس ها بیشتر از راکت های کروز و بالستیک علیه کی یف و شهرهای دیگر اوکراین استفاده کردند و استفاده از هواپیماها را به خطوط اول جنگ در شرق و جنوب شرقی اوکراین محدود ساختند.

3 – مقاومت سرسختانه و غیر قابل انتظار اوکراینی ها در تمام سنگر های نبرد که روس ها فقط با عبور از اجساد نیروهای اوکراینی و با ویران کردن و تخریب کامل روستا ها، شهرک ها و شهرهای اوکراین موفق به تصرف آن می شوند.

4 – حمله بر عمق خاک روسیه با پهپاد و موشک فلامینگو. اوکراین حتی در ده روز اخیر فبروری سال روان 2026،  دوهزار پهپاد و موشک بسوی روسیه فرستاد. اوکراینی ها با راکت های فلامینگو، صنایع نظامی روسیه و تاسیسات گازی را در منطقه سایبری هدف قرار دادند. آنها در منطقه ی سارانسک و در منطقه وتکینسک روسیه در فاصله 1400 کیلومتری از مرز اوکراین کارخانه های را هدف قرار دادند که راکت های بالستیک ‌وحتی وسایل یدکی موشک های قاره پیما را تولید می کند و گفته می شود که محل تولید انبوه موشک اسکندر می باشد.

علی رغم این سرسختی اوکراینی ها در جنگ، آنها محدودیت و مشکلات زیادی دارند. امتناع ترامپ از کمک های مفت و هنگفت نظامی امریکا که در دوران ریاست جمهوری بایدن از آن برخوردار بودند، آیندۀ دوام جنگ را برای کی یف تاریک می سازد.

چالش کلان دیگر اوکراین، کمبود و ناکافی بودن نیروی انسانی در جنگ است. حکومت زلنسکی سرباز گیری اجباری براه انداخته است که در طول چهارسال جنگ مردم از پیوستن داوطلبانه به ارتش بصورت فزینده امتناع می کنند. گفته می شود که دو ملیون اوکراینی به خاطر امتناع از ثبت نام برای پیوستن به ارتش و قوای مسلح تحت تعقیب قرار دارند. دادستانی/ سارنوالی عمومی اوکراین گفته است که 310 هزار دوسیه از فرار و غیبت غیر مجاز در سال 2025 در ارتش وجود دارد. علاوه بر اینکه ترس از مردن و زخمی شدن و معلولیت عامل امتناع از پیوستن به ارتش و جنگ است، فساد در حکومت و نهادهای نظامی، طولانی شدن جنگ، فرسودگی روانی، مشکلات اقتصادی و مسایل دیگر عوامل مهم در این مورد محسوب می شوند. این در حالی است که اوکراین بدون دسترسی به نیروی انسانی بیشتر که بصورت فزاینده این دسترسی کمتر و کمتر می شود، نمی تواند توان تعرضی برای باز پس گیری مناطق از دست رفته پیدا کند و این چالش قدرت دفاع و مقاومت شدید و سرسختانۀ اوکراینی ها را نیز تضعیف می کند.

ترس از تلفات در جنگ برای اوکراینی ها بیجا نیست. هرچند زلنسکی شمار قربانیان شامل ارتش و نیروهای داوطلب را 55 هزار نفر گفته است، اما منابع مستقل می گویند تا حالا بیش از 140 هزار نظامی اوکراین کشته شده و بیش از 600 هزار مجروح، معلول و مفقودالاثر است.

اثرگذاری جنگ اوکراین بر ارتش و قدرت نظامی روسیه

حملۀ ارتش روسیه بر اوکراین و جنگ با اوکراینی ها  در طول چهار سالی که از آن گذشت، ارتش روسیه را از یک ارتش کلاسیک و سنتی در مسیر تحول و تغییر به یک ارتش مدرن قرار داد. این جنگ ضعف های نظامی روسیه یک قدرت بزرگ نظامی دنیا را برملا ساخت و برای روس ها زمینۀ گذر از این ضعف ها و اصلاح آنرا فراهم کرد تا قدرت نظامی خود را از نظر کیفی متحول سازند و بالا ببرند.

روسیه در طول جنگ، قدرت نظامی خود را چه از نظر تاکتیک و چه از نظر تکنالوژی متحول ساخت. استفاده از هواپیماهای بم افگن و پرتاب بمب های گلاید که به بم سُرِشی نیز معروف اند را به خطوط اول جنگ متمرکز کرد. روسیه با اضافه کردن بال های این بم های هدایت شونده از راه دور توسط هواپیما پرتاب می شوند که از یکطرف خطر موشک ضد هوایی را در سقوط هواپیما ها بسیار کاهش میدهد و حتی از بین میبرد و از سوی دیگر با هدایت پذیری و قدرت خود می توانند با دقت بسیار بالا سنگرهای مستحکم و زیر زمینی و ساختمان های بلند و محکم را تخریب کنند؛ این در حالی بود که روس ها در ماه های نخست جنگ تلفات زیادی را در نیروی هوایی خود متحمل شدند.

تحول دیگری را که روس ها در قدرت نظامی خود آوردند به طیارات بدون سرنشین یا پهپاد بر می گردد. روس ها با تمرکز بر تولید و استفاده از انواع پهپاد، نواقص قطعات کشف و شناسایی خود را از دشمن و هم چنان تاخیر در ایجاد ارتباط میان قطعات مختلف زمینی و هوایی و آتش انواع تسلیحات را پس از شناسایی موقعیت دشمن و تسلیحات سنگین آن برطرف ساختند؛ هر چند اوکراینی ها نیز از پهپاد در جنگ خود بصورت گسترده و موثر استفاده می کنند اما از نظر تولید مانند سایر عرصه های تسلیحات و مهمات با روسیه برابری کرده نمی توانند.

روسیه در بخش نیروی بشری ارتش نیز تغییر آورد. برخلاف گذشته  کوشید تا نیروهای داوطلب نظامی را در برابر پرداخت حقوق وارد ارتش و قوای نظامی سازد. این روش تا حد زیاد نارضایتی را در کشور از تدام جنگ و تلفات نظامیان می کاهد و از نگرانی و فرار جوانان برای جذب اجباری به ارتش جلوگیری می کند.

از نظر اقتصادی نیز روسیه برای ادامۀ جنگ آمادگی گرفت. برخلاف این انتظار و پیش بینی غربی ها که روسیه ممکن است در این جنگ دچار بحران اقتصادی شود که نتواند هزینۀ جنگ را تامین کند و فابریکه های تولید اسلحه و مهمات خود را به حد گسترده و کافی فعال نگهدارد، بحران اقتصادی را  مهار و مدیریت کرد و روسیه به جای بحران به رشد اقتصادی خود ادامه داد. با وجود این، پیروزی برای روسیه در جنگ اوکراین بسیار دشوار و طولانی به نظر میرسد. اما این جنگ برای روس ها، جنگ مرگ و زندگی به عنوان یک ملت، یک کشور و یک دولت است که اگر شکست بخورند، روسیه همچون شوروی تجزیه و متلاشی می شود. از این رو پوتین و بسیاری از حاکمان و نظامیان روسی به پیروزی در جنگ می اندیشند. کمترین پیروزی روس ها در جنگ حفظ وضعیت موجود اراضی در خطوط اول و جلوگیری از عضویت اوکراین به ناتو، و بیشترین پیروزی، تصرف ولایت های خارکف، سومی و ادیسا علاوه بر حوزۀ دونباس، خرسون و زاپوریژیا به اضافۀ تشکیل یک دولت غیر دشمن در کی یف است.

آیا روس ها به این هدف خواهند رسید؟